Anneke van Waarden-Koets: ‘‘Als je archiefstukken laat spreken, gaat er een wereld voor je open’’

Het is als een live aflevering van ‘Trugkieke’, een gesprek met Anneke van Waarden-Koets, coördinator educatie en expositie en coördinator vrijwilligers. Vijfentwintig jaar geleden was daar dan toch ineens de fusie, een nieuwe organisatie, in een nieuw gebouw.

“We waren er allemaal wel aan toe. Er zijn verschillende pogingen ondernomen om er één organisatie van te maken en iedere keer is dat een beetje misgelopen, omdat de geesten er nog niet rijp voor waren. Het gemeentearchief Middelburg zou in de Stadsschuur terechtkomen. Dat was al uitgerekend, bij wijze van spreken tot op de gordijnhaakjes. Toen kwam het verzoek van het Rijksarchief in Zeeland: zou het niet handig zijn om dit samen te gaan doen? Veere kwam erbij en we hebben nog een tijdje geprobeerd om ook het archeologisch depot erbij te halen. Dan had je het papieren depot en het archeologische depot onder één mooi dak gehad. Dat is niet doorgegaan. Nu heeft wel de Walcherse Archeologische Dienst (WAD) werkruimte in het Zeeuws Archief.”

Met hart en ziel kiezen

“Meedoen met de verhuizing, de voorbereiding, was een hele leuke tijd. Het idee om samen iets moois te gaan opbouwen gaf veel energie. We maakten een personeelsblad, Hofplein Tijding. Iedereen kon daar wat inzetten, ook kleine grappige anekdotes. Zo had Leo Toon naar zijn postvak zien lopen en schreef: ‘Toontje komt om zijn loontje.’ In de volgende Tijding stond dan weer een bericht van Toon: ‘Leo doet het ook niet pro deo.’ Iedereen was bezig met de nieuwe toekomst. We waren toe aan meer ruimte, aan betere voorzieningen. En je kon gaan specialiseren. Nadat ik enkele maanden had gewerkt in Winschoten, bij de Centrale Archief Selectiedienst (CAS), ben ik in mei 1985 in het Gemeentearchief Middelburg begonnen als adjunct-gemeentearchivaris. In het gemeentearchief was niet zoveel personeel, dus deed je bijna alles. Dat heeft voordelen en was heel leuk. Maar het is geweldig als je je kunt specialiseren in iets, als je genoeg personeel hebt. Toen heb ik met hart en ziel gekozen voor de functie van coördinator educatie en exposities. We trokken ook iemand aan van de Reinwardt Academie, Ingrid Meijer. Ik heb ontzettend veel van haar geleerd. Helaas werd zij ziek, ze is in 2007 overleden.”

Typisch Zeeuws

“Educatie zie ik als een kerntaak. Zeker in deze tijd. Dat je kinderen op zo jong mogelijke leeftijd vertelt over de verantwoordelijkheid van een archief, niet alleen van overheden en organisaties, maar ook voor je eigen archief. Want iedereen heeft een archief. Met dat gegeven gaan kinderen actief aan de slag. Ze leren over bronnenonderzoek en over nepnieuws, dat bestond vroeger ook al.”

“Hoe doe je dat eigenlijk, onderzoek? Wat kun je ermee? Onderzoek het verleden en je snapt ons heden veel beter: waarom bepaalde dingen zo zijn, hoe mensen hier naartoe zijn gekomen. Vanuit alle windstreken, van de middeleeuwen tot nu. Het Zeeuws Archief is al vele jaren halteplaats in het project Wereldreis door Middelburg, over culturele diversiteit. We hebben daarvoor een les gemaakt over migratie die ‘Typisch Zeeuws???’ heet. Wanneer ben je typisch Zeeuws? Bestaat ‘typisch Zeeuws’ eigenlijk wel? Zeeland bestaat uit eilanden met dorpen die regelmatig overstroomden. Mensen trokken weg en anderen kwamen terug. Door inpoldering en bedijking werden steeds grotere stukken land geschikt voor permanente bewoning en daar kwamen mensen wonen uit allerlei windstreken. En dan blijken bijvoorbeeld namen die ‘typisch Zeeuws’ lijken een heel andere oorsprong te hebben. Ik haal het voorbeeld van de achternaam Geschiere weleens aan. Als je onderzoek gaat doen kom je uit bij de Franse familienaam Guequier. Misschien mag je wel zeggen dat we uiteindelijk allemaal afstammen van migranten.”

Archiefbezoek en bibliotheekbezoek

“We hebben programma’s voor verschillende soorten en vormen van onderwijs. En als het er niet is dan maak ik het, in overleg met de docent. De programma’s die we via de kunst- en cultuureducatieve centra aanbieden worden grotendeels uitgevoerd door archiefdocenten, dat zijn educatievrijwilligers die in het onderwijs hebben gewerkt. Het Zeeuws Archief biedt ook onderwijs aan voor volwassenen. Samen met de Zeeuwse Volksuniversiteit organiseren we cursussen die gericht zijn op deskundigheidsbevordering. Archiefbezoek zou voor kinderen en volwassenen net zo normaal moeten worden als bibliotheekbezoek. De hele wereldgeschiedenis vind je hier op microniveau. Dan leren kinderen bijvoorbeeld op school dat we als Nederland neutraal waren in de Eerste Wereldoorlog, maar de gevolgen waren hier wel degelijk te merken. Mensen gingen sokken en truien breien voor soldaten, er vielen bommen dichtbij, ineens kon je allerlei spullen niet meer kopen. De verordeningen die tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn uitgevaardigd, hadden gevolgen voor de hele bevolking. En die bewaren we in het archief.”

Hulparchivaris zijn

“Voor ‘Reizen in de tijd’, een doorlopende erfgoedleerlijn, hebben wij de les ‘Het bewaren waard’ gemaakt. Leerlingen wordt gevraagd allemaal een document mee te nemen waarvan zij vinden dat het voor eeuwig bewaard moet worden. Een poesiealbum, diploma, vriendenboekje, foto’s van dierbaren. Daar zitten vaak mooie, spannende of verdrietige verhalen aan vast. We laten tijdens de les in het Zeeuws Archief historische varianten van de meegebrachte documenten zien en vertellen hoe we die bewaren. We kijken samen naar hoe je een selectie maakt, hoe je archiefstukken terug kunt vinden. Een vraag die leerlingen aan het denken kan zetten is wat ze mee zouden nemen als ze moesten vluchten. Leerlingen mogen hulparchivaris zijn en moeten een code kraken om een archiefstuk in een van de drie depots te vinden. Daarna gaan ze in groepjes aan de slag met hun eigen meegebrachte archiefstuk. Om wat voor materiaal gaat het, afmetingen, leeftijd, inhoud. Is het goed bewaard gebleven, zitten er misschien scheurtjes in? En vooral: waarom is het de moeite waard om te bewaren? Ze leren enkele ordeningsprincipes en mogen schoonschrijven voor een bijbehorend kaartje. En dan gaan we verder: hoe leg je al die stukken op volgorde? Op soort, diploma’s bij diploma’s? Op formaat? Op voornaam of achternaam? En wat doe je dan bij familie? Ze leren ook beredeneren. Dat is het belangrijkste, dat je nadenkt over wat je doet en je keuze kunt uitleggen.”

Vijftig jaar jong

“Mensen moeten ervan op de hoogte zijn dat het Zeeuws Archief documenten en gegevens bewaart en dat je die ook kunt inzien. Als je je huis wilt verbouwen bijvoorbeeld, moet je hier zijn. Je komt sowieso twee keer in je leven in aanraking met de overheid, bij geboorte en overlijden. Die gegevens belanden in het archief, evenals de huwelijks- en echtscheidingsakten en de bevolkingsregisters. Wil je je stamboom uitzoeken, dan kun je hier terecht, zowel fysiek als digitaal, via onze genealogische database Zeeuwen Gezocht. Het Zeeuws Archief is in de gelukkige omstandigheid dat het Genealogisch Centrum Zeeland hier inwoont. De medewerkers van het centrum hebben veel expertise en helpen bezoekers graag met familieonderzoek.”

“We kunnen allerlei generaties reconstrueren en je kunt al die gegevens ook gebruiken in tentoonstellingen. In 2011 bestond de burgerlijke stand 200 jaar en maakten we een verhalententoonstelling waarbij we uitgingen van een geboorte-, huwelijks- of overlijdensakte. Landelijk hebben we meegewerkt aan een educatieve website over de Napoleontische tijd en de burgerlijke stand. En in 2005 lieten we in een Zeelandbreed project over 50 jaar popmuziek zien hoe Zeeuwen hun jeugd in Zeeland hebben ervaren en wat er in bibliotheken en archieven bewaard is gebleven van vijftig jaar Zeeuwse jongerencultuur. In de tentoonstelling ‘My Generation – Vijftig Jaar Jong’ maakten we bijvoorbeeld slaapkamers na uit de fifties en de sixties, met onder meer voorwerpen, boeken en tijdschriften van mijn tante, want zij had sinds de jaren vijftig bijna niets meer veranderd in haar huis en alles bewaard. We kregen geweldige meubels en accessoires van De Kameleon in Goes en AP Rekwisieten. Er waren brommers, een flipperkast, een heel padvinderskamp. En uiteraard waren in de vitrines archiefstukken te zien over jongerencultuur in Zeeland, zoals ‘Open de Beuk’. Leerlingen uit het voortgezet onderwijs hebben ook vitrines ingericht, het was een hele leuke samenwerking. Geschiedenis en de maatschappij, het is niet alleen iets van een elite. Je maakt er zelf ook deel van uit, laat sporen na. En je kunt je eigen leven herkennen in archiefstukken van vele decennia of zelfs eeuwen geleden.”

“Samen over geschiedenis praten is leuk en belangrijk. Ook thuis. Kleinkinderen krijgen vaak ineens wel verhalen te horen van opa en oma, waar ze tegen hun kinderen altijd over gezwegen hebben. Over de Watersnoodramp, de Tweede Wereldoorlog, het kampleven. Ik las ooit op Twitter toevallig een reactie van een leerling die door een gastles over stamboomonderzoek thuis navraag moest doen: ‘Ik moet van dat mens van het archief mijn opa gaan interviewen’. Later verscheen op Twitter het bericht dat ze zo leuk met haar opa had gepraat en dat hij zoveel over vroeger had verteld. Dus ga het gesprek aan. Er kan zoveel moois uit komen. Wacht er niet te lang mee.”

De slavenhandel in het gastenboek

“Tot eind december 2025 was in het Zeeuws Archief voor de derde keer sinds 2000 een tentoonstelling over de trans-Atlantische slavenhandel te zien. Je ziet dat de reacties en meningen veranderen, dat kun je zelfs letterlijk zien in de gastenboeken. Bij de allereerste tentoonstelling over de slavenhandel werd het gastenboek een beetje als discussieforum gebruikt en waren sommige reacties ook heel emotioneel. Nu zie je veel vaker dat mensen die de tentoonstelling bezoeken laten weten dat het goed is om blijvend aandacht aan het slavernijverleden te besteden. Aan de doorwerking ervan en hoe je samen naar de toekomst kunt kijken. In de laatste tentoonstelling ‘Ooggetuigen van de slavenhandel’ lieten we zien hoeveel mensen verdienden aan de slavenhandel. In notities, brieven, logboeken en verslagen kun je lezen wat mensen is aangedaan. En wat we elkaar nog steeds aandoen. Het is goed om daar aandacht aan te blijven besteden en vooral aan de erfenis van het slavernijverleden. Want dit zit tot diep in de haarvaten van onze samenleving. De veranderingsprocessen gaan langzaam, maar zijn echt wel gaande.”

Vrijwilligers en oude handschriften

“Het Zeeuws Archief beheert ruim dertig kilometer aan archieven op verschillende locaties: Middelburg, Vlissingen, Zierikzee. In Middelburg bevinden de archiefdepots zich onder de grond. Daarom zeg ik wel eens dat we op een goudmijn zitten, omdat er zoveel informatie voor iedereen ter beschikking staat. Als je archiefstukken laat spreken, gaat er een wereld voor je open. En we hebben een kleine tachtig enthousiaste en deskundige vrijwilligers die ons helpen met hele diverse werkzaamheden. Dat is ook een van mijn taken, coördinatie van vrijwilligers. Ze helpen onder andere met beeld scannen en beschrijven, onderhoud van modelschepen, transcriberen, archiefeducatie en genealogie. Sinds 2018 zijn we aangesloten bij de online oefentool voor paleografie: ‘Wat staat daer?’. Via een website kunnen mensen zelfstandig oefenen met het lezen van oude handschriften, waaronder veel Zeeuwse teksten. Het huiswerk voor onze cursussen oud schrift wordt via ‘Wat staat daer?’ aangeboden. Ook is er eens in de zoveel jaar de Vlaams-Nederlandse Paleografiewedstrijd. Vorig jaar haalden drie van onze vrijwilligers in de online voorronde voldoende punten om mee te doen aan de schriftelijke finale.”

“Medewerkers en vrijwilligers zorgen ervoor dat archieven en collecties toegankelijk worden gemaakt voor een breed publiek. Er valt zoveel te ontdekken. Ik zou zeggen: kom naar het archief en er gaat een wereld voor je open!”