Eva Vriend: “De dagen in het archief zijn mijn lievelingsdagen”

“Wanneer ik schrijf ga ik altijd op zoek naar het grotere verhaal. Ook in de archieven. Dan breng ik het daarna terug naar de menselijke verhoudingen, omdat ik het verhaal naar de mensen wil brengen.”

Eva Vriend geeft op zaterdag 1 november de jaarlijkse Vriendenlezing voor het Zeeuws Archief.

Eva Vriend (1973) is historicus en auteur. Ze schreef de bestsellers Het eiland van Anna, Het nieuwe
land en Eens ging de zee hier tekeer, en voor De Maand van de Geschiedenis 2025 het essay De Waterzoon. In dit essay onderzoekt ze hoe we ons verhouden tot de natuur aan de hand van de ideeën van Jac P Thijsse en zijn zoon Jo Thijsse.

Jac P Thijsse (1865-1945) (moeder geboren in Middelburg) was schrijver, onderwijzer en natuurbeschermer. Bekend door zijn vele bijdragen op het gebied van de natuureducatie, veldbiologie en natuurlijke historie. Hij gaf de aanzet tot de oprichting van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland en was actief in veel andere organisaties voor natuurstudie en -bescherming.

Zijn zoon Jo Thijsse (1893-1984) was waterstaatkundig ingenieur en stond aan de wieg van alle grote waterbouwprojecten van zijn tijd, zoals de Afsluitdijk en de Deltawerken. Waar zijn vader niet wilde ingrijpen in de natuur, deed Jo dat juist wel.

“Ik werd gevraagd het essay te schrijven voor de Maand van de geschiedenis met het thema Natuurlijk. In mijn vooronderzoekje kwam ik uit bij Jo Thijsse en zijn vader Jac. P Thijsse.

Jo Thijsse stond zo aan de basis van Flevoland, de IJsselmeerpolders, de polders waar ik opgroeide, maar ook van de Deltawerken. Nu ben ik wel gefascineerd door de vraag, wie zijn die mannen die dit hebben bedacht? Maar ook naar wat dit betekent voor de gewone mensen.

Jo Thijsse was een belangrijke man, ingenieur, hoogleraar, en oprichter en directeur van het Waterloopkundig Laboratorium in Delft en later ook in de Noordoostpolder. Maar in de archieven ga ik op zoek naar meer informatie over zijn motivatie, denkwijze en hoe hij komt tot besluiten. Dat vind ik in bijvoorbeeld in dagboeken, prive aantekeningen en brieven. In het Allard Pierson bevindt zich het archief van vader Jac P Thijsse. Het archief van Jo voor een deel bij Daltares en bij zijn oudste kleinzoon.”

Onderzoek

“Een hele zeearm afsluiten, een dijk aanleggen. Wat waren dat voor mannen, die maakbaarheidsstrevers? Hoe kijken ze daar op terug? Wat waren de motieven van Jo Thijsse? Waar loopt hij tegenaan? Ik wil hem leren kennen en tot een mens terugbrengen die keuzes maakt.

Snippers, briefjes, aantekeningen. De kleinzoon van Jo Thijsse bewaarde het privé archief. ik ben daar langs geweest en heb een hele dag met hem over zijn grootvader Jo gesproken. Een plastic Ikea krat vol, met ook bijvoorbeeld een foto met zandkastelen op het strand. En een dagboek dat hij bijhield tijdens het afstuderen, dat was heel erg fijn. Hij was toen net begonnen met zijn werk voor de staatscommissie Zuiderzee. Hij schreef bijvoorbeeld over een hydrograaf die het niet deed, en over ‘avontuurlijke roeitochtjes met de jol’.”

Schrijven

“Het verhaal ontstaat bij mij al schrijvend, dan krijgt het vorm en ontstaan nieuwe onderzoeksvragen. Ik ga heen en weer tussen literatuur, archief en oral history. De dagen in het archief zijn wel mijn lievelingsdagen. De mensen die daar werken en met je meedenken, dat is echt onmisbaar voor het schrijven.
Ik herinner me een dag dat de stukken die ik had aangevraagd niet klaarstonden. Een medewerker zei ‘loop maar even met me mee’ en hij zet de stukken voor me op kar. Ondertussen wijst hij me ook nog op andere archieven, waar ik misschien niet aan had gedacht. Ik heb de hele dag heerlijk zitten werken. Dat ik dan in die dagboeken kan lezen, en kleine tekeningetjes bij de teksten tegenkom, dat geeft wel het gevoel van historische sensatie. En daarom kan ik het verhaal schrijven en vormgeven aan wat ik onderzoek.

Als schrijver heb ik dat echt nodig, in zo’n archief zelf de stukken kunnen vasthouden. Dat ik de brief kan voelen. Alsof ik een lekkere maaltijd opgediend krijg door de archivaris. Het is echt een samenwerking, je vult elkaar aan.”

Vader en zoon

In De waterzoon beschrijft Eva het verschil tussen vader en zoon. Maar ook ziet ze bij de zoon invloeden van de vader terug.
“Als zoon van een natuurbeschermer wees Jo op de gevolgen voor de natuur van een volledige afsluiting van de Oosterschelde. Later in de jaren ’70 zei hij dat er toch beter ook een bioloog en een ecoloog in de Deltacommissie hadden plaatsgenomen.

Wat zowel Jo als Jac. P kenmerkt is dat zij mildheid en openheid meebrengen. Voor beiden is het belangrijk dat je de menselijke verhoudingen goed houdt. Ik lees dat in een briefwisseling tussen beiden terug, in kleine zinnetjes. Vader schrijft dat, wanneer hij stuit op verzet bij het aankopen van een gebied om er natuur van te maken, dat het belangrijk is dat je aardig blijft. Dat je niet narrig en cynisch wordt en blijft communiceren. Ook nu ik zelf contact heb met de familie is de omgang sympathiek en warm. Dat voel je in de correspondentie. Mildheid.”

Ach heren laat ons dat maar doen

“De titel van de lezing is een uitspraak van Jo Thijsse. Hij landde in 1953 op Schiphol vanuit Amerika. Hij was gevraagd terug te komen na de watersnoodramp om plaats te nemen in de Deltacommissie. Het plan van Johan van Veen lag klaar. Op een vraag van een journalist zei hij vol zelfvertrouwen: “Ach heren, laat ons dat maar doen”. Zo’n uitspraak spreekt heel erg voor die generatie. Zo van ‘wij knappe koppen zullen het wel even regelen’.”

Vriendenlezing door Eva Vriend

Op zaterdag 1 november geeft Eva Vriend de Vriendenlezing bij het Zeeuws Archief. Daarin vertelt zij hoe ze onderzoek doet, maar ook bijvoorbeeld over de rol die Jo Thijsse speelde bij de inundatie van Walcheren en over de Zeeuwen die toen noodgedwongen zijn vertrokken naar de polders in Flevoland waar Eva zelf opgroeide. Mis het niet!
De Vriendenlezing is de afsluiting van de open dag  van het Zeeuws Archief met als thema Boven water, verlies en vernieuwing na watersnood.