Digitalisering Zeeuwse ambachtsheerlijkheden afgerond

Het Zeeuws Archief heeft archieven van 25 ambachtsheerlijkheden, verspreid over Zeeland, gedigitaliseerd. Ambachtsheerlijkheden behoren tot de oudste bestuurlijke vorm van Zeeland en zijn interessant voor onderzoek naar uiteenlopende onderwerpen. Het digitaliseringsproject werd mogelijk gemaakt door Metamorfoze, het nationale programma van de Koninklijke Bibliotheek voor behoud van het papieren erfgoed.

Het project werd opgeleverd met een bijeenkomst bij het Zeeuws Archief waar vanuit verschillende achtergronden belangstelling voor bleek. In dit project zijn ca. 398.640 pagina’s geconserveerd en gedigitaliseerd; 60,4 meter archief. Er is bijna 3 jaar aan gewerkt. De archieven omvatten de periode van de 14e tot de 21e eeuw, waarbij het zwaartepunt ligt op de 17e tot het begin van de 20e eeuw.

De archieven van de ambachtsheerlijkheden zijn relatief uniek, omdat veel gemeentelijke of particuliere archieven niet teruggaan tot die oude tijden en er daarmee geen informatie voorhanden is over de organisatie van bestuur, sociaal en maatschappelijk leven.

  • In het archief van de Ambachtsheerlijkheid Aagtekerke werd een sleutel aangetroffen. Toegang 56.

  • Tekst die stond op de verpakking waarin de sleutel aangetroffen werd. In Ambachtsheerlijkheid Aagtekerke, Toegang 56, inv. nr. 68a.

  • Ambachtsheerlijkheid Vierbannen van Duiveland, plattegrond van de bebouwde kom van het dorp Nieuwerkerk, met namen van de bewoners der huizen (ca 1770). Toegang 85, Inv nr 79.

    Ambachtsheerlijke rechten en invloed op het platteland

    Ambachtsheerlijkheden dateren uit de middeleeuwen en waren bestuurseenheden op het platteland. De ambachtsheer of ambachtsvrouw had als plaatselijke gezag persoon invloed op diverse onderdelen van het maatschappelijk leven; bestuur, kerk en religie, landbouw, rechtspraak, belastingen en waterstaatzorg. Maar ook de invloed van de Zeeuwse adel en de opkomst van de steden.

    Een ambachtsheer kreeg van de leenheer bepaalde rechten zoals het tiendrecht (belasting op landbouwgewassen), het windrecht (voor molens), het visrecht en andere specifieke rechten. Hij oefende die rechten uit ten gunste van de dorpsgemeenschap, de openbare orde en het economische en maatschappelijke leven.

     

    Tekening (met daarbij een beschrijving op rijm) van een ‘Veruaerlijck En Schrickelijck’ monster dat gevangen is in de Zwarte Zee, 1679. Ambachtsheerlijkheden Oosterland, Sirjansland en Oosterstein, toegang 5624, inventarisnummer 1897.

    De archieven tonen ook wat de rechten van de ambachtsheren betekenden voor de ingezetenen in de dorpen en het platteland. Onder het recht op overheidsgezag viel de aanstelling van de dorpsbestuurders (schout, schepenen en secretaris), uitoefening van de rechtspraak en benoeming van de pastoor of predikant. Andere rechten waren onder andere het recht van schapendrift, plantrecht, jachtrecht en recht van vogelarij (eendenkooi).

    In de 16e en 17e eeuw kregen steden steeds meer invloed op de heerlijkheden. Rond 1535 was nog bijna tachtig procent van de Zeeuwse ambachtsheerlijkheden in handen van de adel. Een eeuw later was het grootste deel van die heerlijkheden in bezit van steden en stedelingen waardoor zij een groot deel van het omliggende platteland konden besturen.

    "Voor mijn onderzoek naar de bedijkingsgeschiedenis van (een deel van) Zeeland heb ik een aantal archieven van deze ambachtsheerlijkheden geraadpleegd. Ik vond er heel veel bruikbare informatie".

    — Eén van de aanwezigen bij de oplevering van dit project.

    Afwatering en dijkzorg

    Bijzonder voor Zeeland is dat ambachtsheren zich ook met de dijkzorg en de afwatering bezig hielden. De archieven bieden dan ook een unieke kijk op inpolderingen, de aanleg en het onderhoud van dijken, afwatering en duinbeheer. Veel van de waterschapsarchieven bevatten deze informatie niet, omdat ze van later datum zijn.

    Ambachtsheren hadden het recht op buitendijkse aanwassen, buitendijkse visserij op oesters en mosselen en het recht op het verpachten en laten grazen van dijken. Juist de informatie over bedijkingen, aanwas, veerdiensten en alle andere dijk- en wateringswerk is een interessante bron voor de geschiedenis van Zeeland. Het raakt het leven in deze provincie. De altijd aanwezige strijd tegen het water, zowel uit zee als het teveel aan binnen water en het droog houden van de polders.

     

    Ambachtsheerlijkheid Duinbeek, inv. nr. 1, waarbij Wolfert van Borselen en zijn echtgenote Hadewich de veste en woning te Duinbeek opdragen aan hertog Willem van Beijeren en deze het ontvangene weer in erfleen teruggeeft, 1350.

    Charters

    Onder de archiefstukken van dit project bevinden zich relatief veel charters. Een charter is een perkamenten (van gedroogde dierenhuid) oorkonde. Er werden afspraken in vastgelegd en ze werden, als soort van handtekening, voorzien van een of meerdere zegels. In dit project zijn maar liefst 72 dozen met charters gedigitaliseerd.

    De 25 ambachtsheerlijkheden

    Kaart van Zeeland waarop de gedigitaliseerde ambachtsheden op aangegeven zijn.

    In dit project zijn zowel grote als kleine ambachtsheerlijkheden opgenomen. De impact voor de dorpsgemeenschap kon zeer verschillend zijn. Ambachtsheren hadden niet altijd dezelfde rechten of plichten, of men oefende die verschillend uit. Dit project betreft de archieven van de volgende ambachtsheerlijkheden:

    Ambachtsheerlijkheden

    Ambachtsheerlijkheden waren bestuurseenheden op het platteland.

    Bekijk zoekgids