Willemien van Montfrans: “we hebben nog veel lessen te leren”

Twee bakstenen zuilen met bronzen raven. Een slingerende laan, boomgaarden, een mysterieus vierkant eiland met klimrozen. Willemien van Montfrans wacht me op naast een statige boerderij. Ze is oud-burgemeester van Veere en was daarna 21 jaar lang voorzitter van het bestuur van het Zeeuws Archief, van 2000 tot 2021. Willemien woont op ‘t Hof Ravestein, een buitenplaats die later boerderij werd. “Toen de vorige eigenaar ons een kaart liet zien uit 1770 zijn we direct op de fiets gesprongen om naar het Zeeuws Archief te gaan”.

We praten over de start van het Zeeuws Archief in 2000, over proppen papier in Veere die een perkamenten schat bleken te zijn. Over de rechtszekerheid van burgers, dankzij een goed archief. En over het samengaan van disciplines.

“Ik was burgemeester van Veere in de tachtiger jaren van de vorige eeuw. Daar hadden we een heel mooi oud archief en zelfs een fulltime archivaris, Peter Blom. In een gemeente met vijfduizend inwoners. In het stadhuis stonden dozen met proppen. Het was perkament en bleek een prachtige collectie brieven te zijn uit de zestiende eeuw, van de Heren en Vrouwen van Veere. Over de Oranjes, admiraal Evertsen. De stukken zaten eeuwenlang opgevouwen en deze hebben we langzaam geopend en gerestaureerd. We hebben een speciale kluis gebouwd en er zijn ook promoties op geweest, iedereen was heel trots. Een echte schat, omdat die dozen altijd waren bewaard. Er blijken vaak veel moois te zitten in de dingen die je niet hebt weggegooid.”

Besturen en samenwerken

Het Zeeuws Archief heeft bestuurlijk een Gemeenschappelijk Regeling met het Rijk, de gemeente Middelburg en de gemeente Veere. Met een dagelijks bestuur en een algemeen bestuur met afvaardiging vanuit de drie partijen. Bestuur Zeeuws Archief

“Ik ben vanaf het jaar 2000 voorzitter geweest van het bestuur van het Zeeuws Archief. Met twee directeuren die heel verschillend waren, in totaal verschillende fasen waar je dan doorheen gaat in de loop der jaren. Ik werd 80 in 2021. Toen heb ik wel gezegd ‘nou is het echt te gek’.

Ik begon met John Lilipaly als mede-rijksbestuurder en Roelof Koops als directeur, we vonden het heel leuk om iets nieuws aan de gang te krijgen. In het begin was dat de fusie. Het rijk had altijd het provinciale archief betaald en geregeld, hoewel dat niet heel toegankelijk was. Middelburg had twee eigen archivarissen en die kregen Arnemuiden erbij. Veere had één archivaris en een enorm archief wat nauwelijks open was, of beschreven, want in 1997 waren daar vier gemeentes bijgekomen. Archivarissen kregen een ander taakgebied binnen een grote nieuwe organisatie. Daar is oud-directeur Roelof Koops heel goed mee omgegaan, heel verstandig. Hij zag ook de grote waarde van het archief van de MCC, de Middelburgsche Commercie Compagnie. “

Als je gaat samenwerken mag je niet teveel vasthouden aan je eigen kindje, dat gaat niet goed. Je moet samenwerken om sterker te worden: één plus één is dan drie. Het begon met drie archieven, maar dat wordt dan een organisatie die veel krachtiger is dan de grootste van die drie. Door bij elkaar te komen konden we grote dingen doen, zoals een beter gebouw, digitalisering, deskundigheid opbouwen. Meer disciplines en veel meer openheid naar het publiek. De website Zeeuwen Gezocht is heel populair. En de lezingen die georganiseerd worden door de Vrienden van het Zeeuws Archief, over hoe schrijvers en onderzoekers met archiefgegevens omgaan. De één is dan een Pietje Precies en gebruikt alleen de feiten. De ander kleurt juist in en maakt er een roman van. Dat is ook een waardevolle verbreding van het archief en alle verhalen die er in schuilen.”

De eerste lichting van een geheel nieuw vakgebied

“Roelof Koops werd opgevolgd door Hannie Kool-Blokland. Zij was gepromoveerd historica en had alle benodigde kwaliteiten, maar toch waren we voorzichtig. Want Hannie was bestuurslid en lijsttrekker bij de verkiezingen in Middelburg. We vroegen haar om de archivarisopleiding te gaan volgen in Amsterdam. Precies dat jaar kwam daar een digitale component bij. Daardoor kregen we in Zeeland een enorme voorsprong die andere directeuren niet hadden. Zij zat bij de eerste lichting van een geheel nieuw vakgebied. En dat heeft ook geholpen in de samenwerking met andere Zeeuwse gemeenten, omdat wij iedereen met digitale dienstverlening konden gaan helpen.

Ooit was het bijna ondenkbaar dat Vlissingen erbij zou komen. Of Zeeuws-Vlaanderen. Elk archief heeft een eigen karakter. Maar samenwerken levert echt iets op, dan is er zoveel meer mogelijk. Het was dus niet een soort opschalingsdrift van het Zeeuwse Archief, maar een wijsheid die je met elkaar vergaart. En de vraag verandert ook steeds, wat een archief zou moeten bieden en zijn. Dat is de uitdaging voor het bestuur in de komende tijd, om daar nieuwe vormen bij te vinden. Je moet niet alleen bezig zijn met het verleden, maar vooral ook wat het verleden voor de toekomst kan betekenen.”

De rechtszekerheid van burgers

“Door de digitalisering hebben we niet alleen een veel breder, groter en toegankelijker archief gekregen, het is ook maatschappelijk verbreed. En een archief is er niet alleen omdat het cultureel boeiend is. Een archief heeft alles te maken met de rechtszekerheid van burgers, ten opzichte van de overheid. Je kunt er vastgelegde feiten en vastgelegde besluiten vinden en dat is cruciaal. Ik heb nog meegemaakt dat besluiten op papier werden vastgelegd, met kopieën van carbonpapier. Nu gaat het digitaal en dat is net zo belangrijk. Als je buurman een huis wil bouwen dat dreigt tegen het jouwe aan te komen, dan moet je op kunnen zoeken welke besluiten er zijn genomen. Je moet kunnen vinden hoe iets gelopen is, of er precedentwerking is door andere besluiten. Het gaat om contracten, bestemmingsplannen, eigendomsgrenzen. En dat is essentieel voor elke burger. “

Ruzies en fusies

“Een archief is een bastion van de waarheid: zo is het vastgelegd. Daarom is ook een gemeenteraadsverslag van groot belang, ook al vinden we dat vaak saai. Daarin worden de besluiten opgenomen waar de rechtszekerheid van burgers vanaf hangt. Dat moet goed genotuleerd worden, goed bewaard, met labels waardoor je het terug kunt vinden. Na het burgemeesterschap in Veere werd ik burgemeester van Katwijk. En daarna ben ik het bedrijfsleven ingegaan; vooral ruzies en fusies. Als het ergens misging, dan was dat bijna altijd te herleiden tot zaken die niet goed waren vastgelegd. Overheden leggen stap voor stap vast hoe besluiten tot stand komen. Dat gaat voor veel mensen te langzaam, maar is dus wel belangrijk.

En het is een vak, archivaris zijn. Bij de decentralisatie van rijk naar provincie sprak ik met de toenmalige gedeputeerde, die zichzelf afvroeg wat hij toch moest met het archief van de Zeeuwse Vrouwenraad. Moet je dat nu allemaal bewaren? Toen heb ik gezegd dat hij zichzelf die vraag niet moest stellen: daar heb je mensen voor, die dat kunnen beoordelen. Wat je bewaart en hoe je dat doet, dat kun je niet overlaten aan managers of politici. Hetzelfde voor zaken als verpleging en het onderwijs. Voor buitenstaanders lijkt het misschien simpel of omslachtig. Zijn al die handelingen wel nodig, die tijd, die cursus? Maar archiefbeheer is een professie: waar kijk je naar, wat kun je ermee? Als je daar geen vakmensen meer voor hebt, dan heb je alleen nog zwijgend papier over. En de interpretatie van gegevens kan enorm verschillen in de loop van de tijd. Sociale gegevens zitten in heel andere stukken dan in officiële brieven en die zijn ontzettend interessant en waardevol. Ik denk nog steeds terug aan de bussen vol met mensen uit de Bijlmer, die bij ons ontdekten dat hun voorouders in de Zeeuwse archieven zaten. En door DNA-onderzoek leerden ze bijvoorbeeld dat hun wortels in Ghana lagen. Dan blijkt zo’n archief van de MCC tot en met vandaag de dag een grote maatschappelijke betekenis te hebben. Dat beseften we voor het jaar 2000 misschien nog niet zo goed. Maar gelukkig hadden we het allemaal nog.“

Eigen koninkrijkjes, voorzichtige conclusies

“Door het samenbrengen van disciplines en archieven ontstaat er ook een veel completer plaatje. Bijvoorbeeld wat ons gebeurde met onze boerderij, die de verdwenen buitenplaats Ravestein bleek te zijn. Omdat verschillende experts en onderzoekers bij elkaar kwamen, waaronder archeologie, kon de puzzel gelegd worden. En dan merk je dat iedereen een eigen koninkrijkje heeft. Bij de archivaris telt papier, bij de archeoloog de vondsten. Iedereen is heel voorzichtig om conclusies te trekken.

Hier op het erf zijn bijvoorbeeld koeienbotten gevonden en in het archief was te vinden dat er ossenteelt was geweest. Dat was voor vlees dat gezouten meeging op het VOC-schip De Ravesteyn, vernoemd naar de buitenplaats. Het hof is weer vernoemd naar Anna van Bourgondië, die de titel Vrouw van Ravenstein had. Naar haar is nauwelijks onderzoek gedaan, omdat de focus altijd op mannen lag. Maar zij heeft heel veel gedaan voor Zeeland. Ze is te vinden in het archief van Gent en in het Veerse archief.

Ik vertel graag over haar als we rondleidingen hebben in de tuin: zij was één van de vierentwintig bastaardkinderen van Philips van Bourgondië. En dat ging dan om erkende bastaardkinderen. Ze overleed in 1508. Kinderloos, staat er dan, maar al haar kinderen zijn jong gestorven. En haar lichaam en haar hart zijn op verschillende plekken begraven, in Souburg en in Brussel, bij haar eerste en tweede echtgenoot. Was er dan echte liefde? Feiten uit archieven gaan leven als je nieuwsgierig bent en zelf op onderzoek uitgaat. En heel veel mensen vinden dat leuk: wat is er gebeurd in de straat waar ik woon, welke ontwikkelingen waren er in de tijd? Dat is fascinerend en dat heb ik zelf ook altijd erg boeiend gevonden, in mijn tijd als voorzitter van het bestuur. Al die verbanden, mensenlevens. Als je gaat zoeken kom je die tegen.”

Nog veel lessen om te leren

“Er sluiten zich nog steeds Zeeuwse gemeenten aan. En dat het Delta-archief en het Waterschap-archief nu samen bewaard worden is prachtig, want die vormen een eenheid. Ze bieden zoveel informatie over de delta waarin we zelf wonen. En dat wordt nog veel belangrijker als door klimaatverandering de zeespiegel verder stijgt. Dan moet je kunnen terugzoeken waarom bepaalde dingen in het verleden zo zijn gegaan. We hebben nog veel lessen te leren. Bijvoorbeeld over onze relatie met de zee. En dat Zeeland een unieke situatie heeft, waarvoor maatregelen uit Den Haag niet altijd goed zijn. Dat zag je bij het ontmantelen van Delta en bij University College Roosevelt. We moeten voortdurend alert blijven op landelijke ontwikkelingen, dingen die in Den Haag worden bedacht en die niet gunstig zijn voor de Zeeuwse situatie. Je moet vooraan in het proces mensen hebben die durven zeggen ‘wij zijn anders, hier werkt het anders’.”