Profielwerkstuk Geneeskunde MCC door Annebel Soffers - Nehalennia 2017

“Daarover ga ik mijn profielwerkstuk maken!” Annebel Soffers, eindexamenleerling van Nehalennia Scholengemeenschap in Middelburg, reageerde enthousiast aan het eind van haar bezoek aan het Zeeuws Archief om zich te oriënteren op een Zeeuws onderwerp voor haar profielwerkstuk. Zij verdiepte zich in het scheepschirurgijnsjournaal van Petrus Couperus, dat hij bijhield tijdens zijn reis op het slavenschip de Eenigheid (1761-1763).

Annebel Soffers bekijkt het scheepschirurgijnsjournaal MCC. Foto: Zeeuws Archief-AWK

Onderzoek naar behandeling patiënten op slavenschip de Eenigheid 1761-1763

Annebel Soffers, leerling van de Nehalennia Scholengemeenschap Middelburg, presenteerde eind februari 2017 haar profielwerkstuk Geneeskunde. Middelburgse Commercie Compagnie.

Hierin doet ze verslag van haar onderzoek naar de behandeling van zieke bemanningsleden en zieke Afrikaanse gevangenen. Ze gebruikte daarvoor het scheepschirurgijnsjournaal van Petrus Henricus Couperus, dat hij van 1761-1763 bijhield aan boord van het slavenschip de Eenigheid. Het Zeeuws Archief beheert het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie, waarin dit journaal zich bevindt.

Annebel wilde onderzoeken of zieke bemanningsleden en zieke Afrikaanse gevangenen aan boord van de Eenigheid op dezelfde manier werden behandeld of dat er verschil tussen de behandeling van beide groepen patiënten was. Dat onderzoek heeft ze grondig aangepakt aan de hand van drie deelvragen: hoe werden zieke bemanningsleden behandeld, hoe werden zieke Afrikanen behandeld en was er verschil in het percentage genezen/overlevende patiënten van de bemanning en de Afrikanen, en zo ja, hoe is dat verschil te verklaren.

Hieronder volgt een verslag van het interview met Annebel over haar onderzoek.

Oriëntatie profielwerkstuk in het Zeeuws Archief

Annebel had met een groep medeleerlingen van de Nehalennia Scholengemeenschap Middelburg een bezoek gebracht aan het Zeeuws Archief om zich te oriënteren op een Zeeuws onderwerp voor haar scriptie voor het profiel Natuur, gezondheid en techniek. Tijdens dit bezoek vertelde de achivaris over de reis van het slavenschip de Eenigheid in 1761-1763. Als voorbeeld werd het scheepschirurgijnsjournaal getoond. Dat bevindt zich in het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie en is geheel online te raadplegen en op het weblog van de Eenigheid voorzien van Nederlandstalige transcripties en Engelstalige vertalingen.

Annebel wist het meteen: “Daarover ga ik mijn profielwerkstuk maken!” Ze gaat namelijk een studie geneeskunde volgen. “Het maken van een werkstuk op basis van een medisch journaal bood kansen om me alvast eens in de materie te verdiepen.”

Op zoek naar achtergrondinformatie

Archivaris Anneke van Waarden-Koets, coördinator educatie & exposities van het Zeeuws Archief, had de nodige informatie verstrekt over de driehoeksreizen van de Middelburgse Commercie Compagnie, het aan- en verkopen van Afrikaanse mensen en de behandeling van de Afrikanen aan boord van het schip. Ook gaf ze de tip om te zoeken via Google books naar online boeken over medische behandelingen aan boord in de zeventiende en achttiende eeuw. Annebel: “Dat was heel handig, op die manier kon ik heel gericht zoeken en heb ik verschillende gegevens gevonden die ik goed kon gebruiken.”

Deskundige hulp

Anneke had ook geadviseerd twee paleografievrijwilligers van het Zeeuws Archief te raadplegen die verstand hebben van oud schrift, oud-Nederlands en van medische zaken. Dat waren de heren Jean van der Rijst, gepensioneerd huisarts en Henri Brandenburg, apotheker. “Dat was erg nuttig, zij hebben me goed verder kunnen helpen.”

Annebel Soffers leest in het scheepschirurgijnsjournaal van de MCC. Foto: Zeeuws Archief-AWK

Het begin van het onderzoek verliep moeizaam. Waar en hoe te beginnen en hoe pak je zo’n onderzoek aan? Annebel: “Op een gegeven moment ben ik gewoon gaan lezen. Het was oud-Nederlands, dat is best lastig. Ik merkte dat ik het beter snapte als ik de tekst hardop las. De medische termen die ik niet begreep heb ik proberen te achterhalen en ik heb de heren Van der Rijst en Brandenburg gevraagd mij te helpen met vertalingen, verklaringen en verduidelijkingen. Toen ik eenmaal goed op weg was, ging het beter. Ik heb in het chirurgijnsjournaal gezocht naar vergelijkbare ziektebeelden van bemanningsleden en Afrikanen en die heb ik beschreven.”

De heren Van der Rijst en Brandenburg waren graag bereid Annebel te helpen en haar vragen te beantwoorden. “Ik heb ook gevraagd of de voorgeschreven behandelingen en medicijnen echt geholpen zouden hebben. De heer Van der Rijst, die huisarts is geweest, vertelde dat een arts in die tijd vaak zocht naar iets wat in het lichaam zat dat eruit moest om de ziekte te kunnen genezen. Maar er is te weinig over opgeschreven om er echt goed onderzoek naar te kunnen doen.”

Conclusies

Annebel kon uit de door haar onderzochte vergelijkbare ziektegevallen concluderen dat Afrikanen vaker kalmerende middelen kregen voorgeschreven dan bemanningsleden. “Waarschijnlijk om tot rust te komen omdat ze zoveel hadden meegemaakt”, denkt Annebel. Op basis van de vergelijkingen van ziektebeelden en behandelingen concludeerde Annebel dat er verschillen waren in de behandelwijze van bemanningsleden en Afrikanen.

“Ze kregen andere medicijnen en behandelingen voorgeschreven, maar ik denk ook dat de taalbarrière een grote rol speelde. De bemanningsleden konden uitleggen waar ze pijn hadden en wat ze voelden. De Afrikaanse mensen konden dat veel moeilijker of helemaal niet duidelijk maken.” Annebel kon ook concluderen dat de meeste zieke bemanningsleden de ziekte en de behandeling overleefden. Alle Afrikaanse zieken die werden behandeld zijn uiteindelijk overleden.

Verrast

Annebel schrijft in haar profielwerkstuk dat ze ervan uitgegaan was dat de chirurgijn de Afrikanen alleen behandelde om ervoor te zorgen dat ze niet zouden overlijden, omdat elke niet verkochte Afrikaan een verliespost was. Maar op basis van haar onderzoek en mede door het lezen van de Noodige onderrichtingen voor de slaafhandelaren dat scheepschirurgijn David Henri Gallandat in 1769 publiceerde, kreeg ze toch de indruk dat scheepschirurgijn Couperus best enige compassie zou kunnen hebben gehad met betrekking tot de Afrikaanse gevangenen.

Dat verraste haar. “Gallandat hecht oprecht belang aan het welzijn van de Afrikaanse gevangenen, zowel fysiek als mentaal. Hoewel het boek van Gallandat verscheen na deze reis van de Eenigheid, zal hij vast niet de enige zijn geweest die er zo over dacht. Ik was verrast dat de Afrikaanse mensen op medisch gebied beter werden behandeld dan ik eerst dacht, en niet alleen uit eigen belang van de chirurgijn voor de opbrengst op de slavenmarkten, denk ik.”

“Uit de manier waarop chirurgijn Couperus heel zorgvuldig alles opschreef van de zieke bemanningsleden én van de zieke Afrikanen en uit het feit dat hij de zieke Afrikaanse gevangenen ook kalmerende middelen gaf, vermoed ik dat er misschien af en toe ook mededogen meespeelde. Maar dat is mijn interpretatie, iemand anders kan op basis van wat er in het scheepschirurgijnsjournaal is opgeschreven best een heel ander conclusie trekken over het al dan niet aanwezig zijn bij Couperus van enige betrokkenheid met het lot van de Afrikanen.”

Annebel Soffers met haar profielwerkstuk bij het archief van de MCC. Foto: Zeeuws Archief-AWK

Toekomst

Op de vraag wat Annebel gaat doen naar haar VWO-examen, antwoordt ze: “Ik ga medicijnen studeren in Leiden. Na drie jaar kun je je bachelor halen en daarna kun je je gaan specialiseren. Mijn voorkeur gaat nu uit naar een specialisatie met kinderen, bijvoorbeeld neonatologie. Maar ik heb ook een heel interessant proefcollege oncologie bijgewoond over het verloop van de ziekte, de behandelwijze. Dat sprak mij erg aan. Oncologie is ook een optie. Het contact met mensen vind ik belangrijk, daar wil ik goed in zijn.”

Tot slot

Een laatste vraag: welk cijfer kreeg ze van haar scriptiebegeleider, docent Joost van Driel? “Een 9!” We feliciteren Annebel van harte met dit mooie resultaat! We complimenteren haar met haar scriptie en bedanken haar dat ze heeft gekozen voor een onderzoek van het scheepschirurgijnsjournaal dat Petrus Couperus op zijn reis met het slavenschip de Eenigheid van uit 1761-1763 bijhield. Een pittige klus die ze heel goed heeft geklaard!

Het onderzoek, de resultaten en de conclusies zijn verwerkt in het profielwerkstuk.

Anneke van Waarden-Koets

Bookmark and Share