Schepen op een woelige zee, op de voorgrond jacht op een walvis.

Walcherse walvisvaarders naar Groenland waren vergeten, deze onderzoeker dook ze op

Werd er in de tweede helft van de ‘zilveren eeuw’ nog aan walvisvaart vanuit Walcheren naar Groenland gedaan? Onderzoeker en oud-medewerker van het Zeeuws Archief Ron van Maanen doet in dit verhaal verslag van zijn zoektocht. Die leverde verhelderende inzichten op.

Walcherse walvisvaarders

In Veere hangt aan de Campveerse Toren een onderkaak van vermoedelijk een Groenlandse walvis. De kaak dateert uit de zeventiende eeuw, toen de Walcherse steden Middelburg, Veere en Vlissingen zich aansloten bij de Noordse Compagnie.

Veronica Frenks schreef een boekje voor de tentoonstelling naar aanleiding van de restauratie van de kaak. De Nederlandse Republiek stuurde jaarlijks vele tientallen walvisvaarders uit, iets wat pas in de tweede helft van de achttiende eeuw terugliep tot uiteindelijk nul. Mijn vraag was of ook Walcherse walvisvaarders toentertijd het ruime sop kozen.

Als basis heb ik de publicatie van Gerret uit Sant uit 1770 gebruikt. Deze vermeldde zowel voor de Groenlandvaart als Straat Davis alle commandeurs met hun vaarjaren, hun reders en de feitelijke vangstresultaten, maar helaas niet de scheepsnamen.

Vervolgens heb ik geprobeerd via archieven en de krantenbanken van Zeeland en Delpher meer boven water te tillen. Het feit dat is van zowel de Middelburgse als Vlissingse archieven veel archiefmateriaal verloren is gegaan. Er is een gelukkige uitzondering, ook de Middelburgsche Commercie Compagnie heeft walvisvaarders uitgerust en dat archief is wel goed bewaard gebleven en gedigitaliseerd.

Jasper Jaspersen Brasser voltooide in 1754 zijn beschrijving van de stad Vlissingen. Ook de walvisvaart komt summier ter sprake die volgens hem in 1753 een aanvang neemt. Er werden 2 schepen uitgerust namelijk een hoeker en een grote fluit uitgerust om naar Groenland te reizen. Zij keerden terug met een vangst van 6 walvissen en 130 quardelen spek, reden genoeg voor de reders een derde schip uit te rusten wat inmiddels [1754) al was aangekocht.

Walvisvaarders uit Zierikzee

In Zierikzee werden in de achttiende eeuw ook walvisvaarders uitgerust. De namen van twee commandeurs en hun directeur Teunis [Tonis] van der Os, Zierikzee zijn bekend.

Commandeur Gilles Dingemansz van der Os op Straat Davis tussen 1726 (geen resultaten) en 1727 (1 walvis-80 vaten spek) en op Groenland tussen 1721 (3 walvissen-105 vaten spek), 1722 (1,5 walvis-65 vaten spek), 1723 (0,5 walvis-20 vaten spek), 1724 (1 walvis-60 vaten spek) en 1725 (2/3 walvis-16 vaten spek), totaal 6 5/12 walvis en 266 vaten spek. Directeur Teunis [Tonis] van der Os, Zierikzee.

Commandeur Jilles Cornelisz op de Groenlandvaart in 1723 (0.25 walvis-20 vaten spek). Directeur Teunis [Tonis] van der Os, Zierikzee.

Zeeuwse Staten subsidie

Verkoop akte Adelyke Moor
Archief van de Burgemeesters: scheepsverkopingen door makelaars. Archief 5071 Stadsarchief Amsterdam inventarisnummer 22.

Gedurende enkele jaren hebben de Zeeuwse Staten de walvisvaart in Zeeland financieel ondersteund. Zo werd in de vergadering van 14 september 1761 een verzoek van Johannes van de Copello uit Middelburg besproken. Hij wordt dan aangeduid als boekhouder en mede eigenaar van een Groenlandvaarder.

Met unaniem besluit wordt besloten voor 3 achtereenvolgende jaren ingaande 1 november 1761 een premie van 100 Zeeuwse rijksdaalders toe te kennen voor elk schip binnen die drie jaar in Zeeland uitgerust te betalen.

Drie jaar later doet Johannes nogmaals een verzoek voor subsidie. Dit ondanks dat de laatste reis slechts één vis en 56 ‘quardelen’ spek opleverde. Hij wil de walvisvaart toch blijven voortzetten.

De raadspensionaris en de  gedeputeerden van Middelburg, Goes, Vlissingen en Veere stemmen met een periode van vier jaar in.

Zierikzee en Tholen onthouden zich in eerste instantie van toestemming. Johannes rustte nog twee jaar een lang een walvisvaarder uit en dan lijkt het afgelopen met de Zeeuwse walvisvaart. Althans voor zover mij nu bekend.

De commandeurs

De schepen