Marijke Folkertsma, eerste vrouwelijke persfotograaf van Zeeland

In haar atelier in Zierikzee werkt Marijke Folkertsma aan een kleurrijk doek. ‘Het gaat over de Watersnoodramp. Een nicht van mijn moeder is met vier kinderen omgekomen. Zij waren door de vader naar een café op de dijk bij Serooskerke gestuurd, voor hun veiligheid. En juist dat stuk van de dijk met dat café is weggespoeld.’ Ze ontdekte het onlangs, een grote verrassing, want Marijke komt niet uit Zeeland. Toch zou ze Zeelands eerste vrouwelijke persfotograaf worden. Gedurende twintig jaar, van 1989 tot 2009, fotografeerde ze het nieuws van alledag op Schouwen-Duiveland.

Kunstenaar en fotograaf Marijke Folkertsma (1956) werd geboren in Murmerwoude, in Noordoost-Friesland, ‘waar Bonifatius is vermoord. Murmerwoude, bij Dokkum, is afgeleid van ‘moordenaarswoud’. De eerste letters zijn de laatste van mijn kunstenaarsnaam MARMUR. En ‘Mar’ komt van mijn voornaam’. Haar achternaam vond ze veel te lang voor op een schilderij.

Ze voltooide in Groningen de Lerarenopleiding, richting Tekenen en Textiele Werkvormen, en deed daarna de avondopleiding aan de Academie voor Beeldende Kunst Minerva in Groningen. Daar volgde ze twee vakken; Schilderen en Fotografie.
Tijdens de opleiding aan de kunstacademie maakte Marijke veel foto’s op straat. ‘Je leert om je heen te kijken, aparte beelden vast te leggen, van mensen, passanten op straat, in beweging, spiegelingen in etalages’. Voor het eindexamen maakte ze een boekje met straatfotografie.

Ze gaf een half jaar les in tekenen en verhuisde daarna met haar partner, fotograaf Pieter Honhoff (1952-2024) naar een boerderij in Kapelle, Zeeland. Dat ze in Zeeland decennialang het nieuws van de dag zou gaan vastleggen, kon ze niet bevroeden.

Persfotograaf per ongeluk

‘Pieter ging als fotograaf aan het werk bij de krant PZC in Zierikzee. Daar was net een nieuwe redactie opgericht. Ik ging kunst maken en had een baantje via het uitzendbureau.’ Marijke vond zijn baan meteen interessant, maar de wens zelf persfotograaf te worden kwam later.
‘Dat kwam pas toen Joop van Houdt, fotograaf bij de Zierikzeesche Nieuwsbode, op zoek was naar een invaller. Hij vroeg Pieter, maar die kon dat niet doen. Hij had een concurrentiebeding bij de PZC ondertekend. Toen dacht ik: Misschien kan ik het.’

Joop van Houdt (1951-2021) had er vertrouwen in. ‘En toen ben ik het gaan doen. Eigenlijk dus per ongeluk, of misschien wilde ik het altijd wel, maar dacht ik niet dat ik het kon.’ Daarmee kreeg Zeeland in 1989 zijn eerste vrouwelijke persfotograaf. Eerder waren er wel vrouwelijke nieuwsfotografen in Zeeland werkzaam geweest, zoals Eva Besnyö (1910-2003), maar zij vestigden zich er nooit.

Ze had net haar rijbewijs gehaald, Voor een persfotograaf is dat onontbeerlijk, en kocht haar eerste auto, een Datsun Cherry Grand Luxe. ‘Een tweedehands auto, die kocht ik voor 2500 gulden. Hij was helder blauw met een glazen achterklep.’ Er zouden er nog vele volgen – ‘vaak Nissan’ – en vele honderdduizenden kilometers op de teller. Een persfotograaf brengt veel tijd onderweg door.

In de pers- of nieuwsfotografie bekwaamde ze zich gaandeweg. Anders dan een journalist die van een onderwerp verslag doet, is een persfotograaf maar heel even ter plekke. Daarna is, in opdracht van een krantenredactie, het volgende onderwerp aan de beurt. ‘Je deed veel onderwerpen op een dag, soms wel veertien op verschillende locaties’, vertelt Folkertsma. De praktijk leerde dat de eerste foto’s vaak het beste beeld opleveren. ‘Het is een kwestie van training.’

Ze kijkt met plezier terug. ‘Ik vond het leuk om te doen. Om auto te rijden, om overal heen te gaan. Heel goed om van je verlegenheid af te komen.’ Je moet tenslotte ‘voordringen’ om het onderwerp goed in beeld te brengen.

Nieuws van alledag

‘Ik ben in 1989 begonnen bij de Zierikzeesche Nieuwsbode, vanaf 1996 maakte ik op Schouwen-Duiveland foto’s voor de PZC.’ Ook maakte ze foto’s op Goeree Overflakkee voor de huis-aan-huisbladen Nieuwsbode Extra, later Extra Nieuwsblad, en op Schouwen-Duiveland voor het weekblad Ons Eiland.

Naast lokale politiek en sportwedstrijden fotografeerde ze veel nieuws dat geschaard kan worden onder de noemer ‘infotainment’, een combinatie van informatie en entertainment. Van openingen van winkels, muziek- en dansvoorstellingen, tot markten, braderieën en visserijdagen. Eigenlijk legde ze alles vast waar inwoners zich in het dagelijks leven om bekommeren.

Maar niet alle nieuws dat ze voor de lens kreeg was luchtig van toon. Neem de lokale politiek, een verkeersongeluk, de gevolgen van een storm. Dat ze geen ‘hard nieuws’ fotografeerde, deert haar niet. ‘Ik heb niet veel nare onderwerpen hoeven te fotograferen.’
Een uitzondering is de Mond-en-klauwzeer (MKZ)-crisis. ‘Een boer verloor al zijn schapen. Ik fotografeerde hem heel alleen, zittend aan tafel in zijn huiskamer.’ De foto in de krant bracht heel wat te weeg. ‘Kinderen begonnen met de foto een inzamelingsactie.’

Oog voor beweging

Sport neemt een groot deel in van haar oeuvre en daarin zijn de voetbalwedstrijden prominent aanwezig. Beweging vastleggen kan ze als geen ander. Marijke won de verkiezing van beste Zeeuwse sportfoto van het jaar 1994. De winnende foto is in zwart-wit en laat twee judoënde kinderen. Een meisje heeft haar tegenstander zojuist stevig in de houdgreep genomen en kijkt triomfantelijk op.

Toch heeft sport als onderwerp niet haar voorkeur. Ze maakt het liefst vrije foto’s. ‘Die vrije foto’s heb ik ook altijd gemaakt voor de krant. Als ‘stock’-foto, een mooie foto die altijd geplaatst kan worden’, legt ze uit. Verder heeft een voorkeur voor straatfotografie. ‘In ieder geval voor het spontane.’

Zwart-wit – ‘vooral als het zelf is afgedrukt’ – gaat boven kleur bij Folkertsma. ‘Bij zwart-wit moet je je concentreren op compositie en zeggingskracht. Kleur leidt af van je onderwerp. Dat maakt zwart-witfotografie ook moeilijker. Je gaat voor de essentie van je onderwerp.’ Dat neemt niet weg dat ze gevoelig is voor kleur, dankzij haar achtergrond in de schilderkunst.

Fotoatelier en galerie

De eerste foto’s voor de krant drukte ze af in de doka (donkere kamer) op de boerderij in Kapelle. Daar woonde ze totdat de relatie met Honhoff voorbij was. Hij zou later verhuizen naar Australië. Folkertsma wist dat ze in Zeeland wilde blijven, ook na een halfjaar te hebben gereisd door Canada.

Totdat ze woonruimte vond, maakte ze gebruik van de doka van Joop van Houdt. In 1995 verhuisde ze naar een woning mét expositieruimte in Zierikzee. ‘Aan de Beddeweeg. Ik woonde boven en beneden was mijn doka en expositieruimte.’

Haar kunstwerken exposeerde ze niet alleen in haar eigen galerie. Met kunstenaar Peter Jansen (1956) richtte ze in 1989 de stichting Transartica op en organiseerde tentoonstellingen in de Noordhavenpoort. Later traden ook Willem van Anraad (1954), Leen Koper (1948), Jan Jongschaap (1932-1996) en Rijnhard Schregardus (1945-2025) toe.

Soms speelt fotografie een rol in een kunstwerk. In 1992-1993 maakte Marijke een kunstwerk in opdracht van verpleeghuis Cornelia in Zierikzee. Ze bedacht het project Reminiscenties: herinneringen in de vorm van twaalf puzzel-achtige afbeeldingen. Deze kregen een plaats in de huiskamers van het verpleeghuis.

Fotograferen én schilderen, ze heeft altijd beide gedaan, soms het ene meer dan het andere, en andersom. ‘Toen ik werkte voor de krant, ben ik altijd, al is het met tussenpozen, blijven schilderen. Schilderen doe je van binnenuit.’ Haar werk is kleurrijk en de onderwerpen zijn divers, terwijl techniek en stijl uiteenlopen. ‘Ik ben niet in een hokje te duwen’, glimlacht ze.

In 2000 ontmoette Marijke haar huidige partner Louis Kleingeld (1955). Samen kochten ze een pandje in de Poststraat, waarin ze een studio inrichtten en een expositie van schilderijen en foto’s. Ook toonde Marijke haar foto’s op een beeldscherm in de etalage. Louis begon met de verkoop van CD’s – ‘alleen wat ikzelf mooi vind’, zegt hijzelf, maar kort daarna kwam de verkoop van tweedehands platen. De collectie breidde zich snel uit en de ruimte werd te klein. Ze verhuisden de winkel naar Havenplein nr 6. En de winkel kreeg een nieuwe naam: De Platenlounge: Record Store & Gallery Marmur Art.

Marijke’s werk, zwart-witfoto’s, olieverf op doek en tekeningen in krijt, hangt in de winkel boven de bakken met langspeelplaten. Op de eerste etage is haar atelier, waar bezoekers vooral tijdens de kunstdagen kunnen kennismaken met het beeldend werk.

Tijden veranderen…

Gaandeweg veranderde er iets in haar werk voor de krant en in dat van veel (freelance) persfotografen in Nederland. Met de opkomst van de digitale camera en internettechnologie kon opeens iedereen fotograferen. Ook journalisten maakten steeds vaker zelf foto’s of video’s van hun onderwerp.
Ondertussen fuseerden voorheen onafhankelijke kranten in grote uitgeverijen. Dat had voor freelance fotografen onaangename gevolgen. ‘Foto’s werden opeens onbetaald doorgeplaatst. Mijn foto stond dan zomaar ergens anders in Nederland in de krant. Je werd niet eens op de hoogte gebracht.’

En er veranderde nog iets. Het is voor professionele fotografen steeds lastiger geworden mensen op straat vast te leggen. ‘Je kan nu niet meer overal vrij fotograferen. Ik vraag nu altijd eerst of ik een foto mag maken. Maar mensen zijn niet onbevangen meer. Je krijgt vaak ‘nee’ te horen. Vroeger voelden mensen zich vereerd.’

Medisch wonder

Privé kreeg Folkertsma te kampen met iets anders. Omstreeks 2000, ze was ongeveer 45 jaar, openbaarde zich een erfelijke ziekte, een longziekte die haar steeds meer zou beperken in haar werk en haar leven. ‘Je hebt steeds minder adem. Eerst werd het moeilijker om bijvoorbeeld voor het maken van een foto een duin te beklimmen, op het laatst had ik een rolstoel of een zuurstoffles nodig wanneer ik me wilde verplaatsen. Met het werk in de winkel kon ik nog wat verdienen, en mezelf nuttig maken met het ontvangen van bezoekers en al het computerwerk, want ik ontving als zelfstandige geen uitkering.’
In 2021 volgde een longtransplantatie, een ingrijpende operatie, die voor Marijke Folkertsma bijzonder goed uitpakte. ‘Na twintig jaar kan ik alles weer doen.’ En trots zegt ze: ‘Ik ben een medisch wonder!’

Andere opdrachtgevers

In 2009 beëindigde ze haar werk voor de krant op Schouwen-Duiveland. De ziekte speelde een grote rol in haar besluit afscheid te nemen van haar beroep als persfotograaf. De ontwikkelingen bij de kranten waren ook van invloed.
Een andere reden was de eenzaamheid. ‘Je doet je werk alleen. Je ontmoet veel mensen, maar het contact is vluchtig. Je maakt foto’s en gaat weer door.’ Daarbij speelt mee dat een persfotograaf niet in vaste dienst is bij een krant. ‘Je hebt geen directe collega’s, je hoorde er niet echt bij. Ik kreeg ook geen uitnodigingen die medewerkers wel krijgen. Terwijl, voor de buitenwereld ben je de krant.’

Voortaan ging ze aan de slag voor andere opdrachtgevers, zoals de Ondernemer – voor ondernemers in Zeeland, de Badkoerier – voor toeristen in Zeeland, en CNV-onderwijs – voor leden van de vakbond voor onderwijs.

Verder werkte ze via het fotobureau WFA voor landelijke bladen en tijdschriften, waaronder NRC-next en het AD. Daarmee won ze tweemaal prijzen bij een wedstrijd van ‘AmsterdamBeeld’. De ene keer met een foto van een zwart en een wit jongetje, beide verkleed als Piet. ‘Nog ver voordat het onderwerp actueel werd.’ [De Pietendiscussie, een maatschappelijk debat over de kleur van de Pieten rond Sinterklaas, dateert uit 2014, red.]

De andere prijs won ze met een foto van Koninginnedag in Wemeldinge, een jaar na het drama tijdens de viering in Apeldoorn, waarbij een man inreed op het publiek waarbij omstanders overleden en veel mensen zwaargewond raakten. Er stond een hele ploeg beveiligers te wachten tot de bus kwam met het koninklijk gezelschap.

Verder maakte ze in opdracht huwelijksreportages, bedrijfsreportages en studioportretten. Dat deed ze van 2008 tot 2017 onder de naam MARMUR, haar kunstenaarsnaam.

Stoppen?

In de Platenlounge schalt de akoestische muziek van Noorse band Airbag uit de speakers. Een Duitse bezoeker past een t-shirt met Bruce Springsteen. Samen met zijn vrouw is hij een groot fan. Ze reizen al jarenlang met ‘The Boss’ mee op zijn tours door Europa. Als hij het t-shirt laat zien, knikt zijn vrouw goedkeurend. ‘Ja, die maat is goed’, beoordelen Marijke en Louis in het Duits. Tevreden verlaat het stel het pand.

Marijke geniet van de aanloop in de winkel. Toch zal de zaak een keer beëindigd moeten worden. Zij is 69 en haar man 71. Het kan dus niet anders dat ze een keer echt met pensioen gaan. ‘Ik zou het contact met de mensen enorm missen.’ Ze kan het zich niet voorstellen. ‘Stoppen, hoe moet je stoppen?’

Collectie in Zeeuws Archief

Sinds 2026 is een selectie van meer dan 11.000 foto’s van Marijke Folkertsma te zien via de website van het Zeeuws Archief. Het gaat om foto’s uit de periode 1989-2009. Met behulp van kunstmatige beeldherkenning zijn de beelden gelinkt aan de bijbehorende publicatie in de PZC en de Zierikzeesche Nieuwsbode. Door het verhaal achter de foto te lezen ontstaat een completer beeld van het onderwerp.