Dutch J den Hollander, fotograaf van het bijzondere in het alledaagse

New York door de ogen van filmer en fotograaf Dutch J den Hollander pakt je en dompelt je onder. De directheid van het beeld, vol mensen, van dichtbij, ongedwongen, de afwisseling van de shots, de kleur en de geluiden verbeelden het tempo van de stad. Vanuit de subway kom je boven. De korte film eindigt daar, op Times Square, in alle luidheid. Authentieker wordt het niet. Het geheim? Dutch schiet vanuit de heup.

‘Ik wil de mensen vastleggen zoals ze op dat moment kijken’, zegt Dutch J den Hollander (1943 geboren in Middelburg) in zijn woonkamer in Amsterdam. ‘Ik wil hun gezichtsuitdrukking goed zien, met eventuele emoties. Daarom fotografeer ik vrij close, maar ik wil ze niet laten poseren, want dan gaan ze vaak lachen en dan lijken ze allemaal een beetje op elkaar.’

Dutch wil mensen laten zien zoals ze zijn. ‘Zoals ik ze tegenkom, alsof ik er niet ben.’ Dat is ruimschoots gelukt, de geboren Zeeuw heeft een oeuvre opgebouwd, waarin de mens en het leven zelf centraal staan. Ook bij werk in opdracht, zoals een bedrijfsfilm, draait het altijd om de mensen. ‘Hoe ze bezig zijn, als echte vakmensen, blij met hun beroep.’

De korte film over New York, ‘NY Subway Hip Shoot’ uit 2011, filmde hij lopend en zich vasthoudend in zo’n rijdend treinstel, als een oudere man met een fotocamera hangend om zijn nek. Maar het was een systeemcamera, een nieuw type camera waar je ook video mee kon opnemen.

Het richten gebeurde op gevoel en met één hand bediende hij de groothoekzoomlens. ‘Ik stond soms op minder dan een meter afstand, maar niemand had iets in de gaten. Iedereen ging lekker z’n gang.’

Hij noemt het ‘schieten vanuit de heup’, net als bij zijn straatfotografie. ‘Dan gaat het om het juiste moment en kom ik soms ook heel dichtbij zonder dat iemand merkt dat ik een foto maak.’

Een kleine stille camera met een centraalsluiter is daarbij onmisbaar: ‘omdat die amper geluid maakt en dat is dus voor dichtbij-fotografie een must’.

Vroeger was ‘schieten vanuit de heup’ niet nodig, maar zo’n twintig jaar geleden veranderde dat. ‘Als je in het analoge tijdperk met een ‘echte’ camera rond liep, bijvoorbeeld een Nikon, dan was je een ‘echte’ fotograaf en dan vond bijna niemand het een probleem als je een foto maakte. Je kon gemakkelijk mensen van dichtbij fotograferen en vaak gingen ze er bewust voor staan. Nu ‘iedereen’ fotografeert met een mobieltje, reageren mensen geërgerd en soms echt kwaad. Want iedereen fotografeert elkaar, maar een vreemde mag dat niet.’

Hij wijst op spontane beelden uit de jaren zeventig. Een familie op de fiets in het Amsterdamse Vondelpark. Lachende kinderen in een portiek. Een stel bij een tramhalte. De beelden doen denken aan de foto’s die hij eerder maakte in Middelburg.

Jaap-mysterie

De eerste stap naar een carrière als fotograaf nam hij in 1961. Dutch, die toen nog gewoon Jaap den Hollander heette, was sinds 1955 fan van het Formule 1-racen.

In 1961 liftte hij van zijn woonplaats Breda naar Zandvoort, waar de Grote Prijs van Nederland werd verreden. Met de Agfa 6×9 klapcamera van zijn vader Lo maakte hij foto’s van de training. De foto’s verkocht hij in Breda aan Dagblad de Stem, maar de krant zou ze nooit plaatsen.

Na de HBS, waar hij voornamelijk auto’s tekende, volgde Jaap een technische opleiding om iets met auto’s te doen, maar hij wist niet wat. Intussen moest hij in dienst bij de Marine, maar om die te ontlopen tekende hij voor 4 jaar als KVV-er (Kort Verband Vrijwilliger) bij de Koninklijke Luchtmacht in Duitsland. Het was de tijd van de Koude Oorlog en hij diende als sergeant in een bunker met vier soldaten, drie lanceerinrichtingen en een hangar met zeven Nike geleide luchtdoelraketten.

Het verdiende goed en hij kon in alle rust nadenken wat hij verder wilde gaan doen. Er was een doka voor fotografie, hij ging twee van de drie weekenden naar huis in Breda en daar was intussen ook een doka gemaakt voor z’n moeder Nel en broer Paul. Hij fotografeerde steeds meer z’n leven als militair en het leven thuis en bedacht uiteindelijk: ‘Ik wil fotograaf worden’. Want ook z’n opa Jakob, vroeger bakker in Oostkapelle en z’n oom Wim bij de PZEM in Middelburg fotografeerden al.

Een paar Amerikanen op de legerbasis begroetten Jaap, dankzij zijn achternaam, al snel met ‘Hi Dutchy’. Intussen gebruikte zijn broer Hans op de HTS het rekenliniaal van zijn oudere broer en daar stond ‘Jaap den Hollander’ op. Klasgenoten gingen hem Jaap noemen en dat vond Hans wel een goeie naam. ‘Als er vrienden bij ons aanbelden om te vragen of Jaap thuis was, vroeg mijn moeder Nel wie ze bedoelden …’ Kortom: De echte Jaap bedacht dat Dutchy wel een goede artiestennaam was en zo was het ‘Jaap-mysterie’ voor z’n ouders opgelost. ‘Maar ik was wel mijn naam kwijt en heb mijn broer nog een hele tijd Hans-Jaap genoemd, want ‘Jaap’ kreeg ik niet over m’n lippen. Maar ‘Dutchy’ werd wel beter onthouden…’

Aan het einde van het vierjarige dienstverband kreeg Dutch een mooie bonus mee en daar kocht hij de vermaarde, vierdelige cursus Famous Photographers van. Verder werd hij eigenaar van een uitgebreide foto-uitrusting met een tweedehands technische camera, een dito 13×18 vergroter, een Topcon RE-2 spiegelreflex camera (de eerste met lichtmeting door de lens) en een aantal objectieven.

En hij ging op kamers in Breda.

Rijksweg 58

‘In Breda woonde ik tussen studenten van de Bredase kunstacademie St. Joost, en kwam hen ook regelmatig tegen in de Bredase kroegen. Ik fotografeerde hun werk, fotografeerde hen in de kroegen en in vestzaktheater ‘De Trapkes’, waar ik ook diverse muziek- en theateroptredens vastlegde. En ik ging zo ook de huwelijken fotograferen van een aantal bekenden’. In Breda leerde hij Jaap Wolterbeek (1943-2024) uit Vlissingen kennen, de twee werden vrienden en dat leidde tot de eerste filmervaring. ‘Jaap ging een subsidiefilm maken en ik deed mee.’

De subsidie voor de korte film ‘Rijksweg 58’ kwam in 1968 van het Ministerie van CRM (Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk). In de film krijgt een toeschouwer (Leen Jongewaard) van een voetbalwedstrijd in het Feyenoordstadion via de stadionspeaker de oproep direct naar huis te gaan, waar zijn vrouw op het punt staat te bevallen. Al luisterend naar het verslag van de voetbalwedstrijd op de autoradio, haast hij zich op Rijksweg 58 door het drukke verkeer naar Vlissingen en krijgt een fataal ongeluk.

‘Het was fantastisch om in het Feijenoord-stadion te filmen’, herinnert Dutch zich. De opnamen werden gemaakt tijdens een eredivisiewedstrijd. ‘Coen Moulijn, de sterspeler van Feyenoord, speelde ook mee en de Belg Jan Gruyaert, cameraman van de film en oud-student van St. Joost, filmde ook grote delen van de wedstrijd. Leen Jongewaard, hoofdrolspeler van de film, zat tussen het publiek en in het begin riepen veel toeschouwers ‘opa’ naar hem. Zo was hij namelijk bekend geworden, door zijn rol in de tv-serie ‘Het schaap met de vijf poten”, waar onder meer Adèle Bloemendaal in meespeelde.’

Voor de film (16 mm, zwartwit) deed Dutch de stillfotografie en uiteindelijk ook de productie. Op de stillfoto’s zien we ondermeer een bloedende Leen Jongewaard uit het wrak van de Citroën DS hangen.

Dutch en Jaap hadden de auto eerder via een advertentie in Rotterdam gekocht en de eigenaar prees hem aan omdat ie nog in zo’n goede staat was. ‘Toen we wegreden konden we maar met moeite onze joligheid bedwingen, wetend hoe de auto zou eindigen.’

Na de filmopnamen met de Citroën op de tweebaansweg, met de nodige gevaarlijke inhaalmanoeuvres, reed Dutch de wagen bij Rilland-Bath total loss, waarna hij nog flink met een moker werd bewerkt.

Jaap Wolterbeek schuwde als filmmaker het experiment niet en dat is duidelijk te merken aan de montage, de titels en de muziek van drummer Han Bennink. Intrigerend is dat het verhaal in de film niet lineair wordt verteld. Niet in beeld en niet in geluid. Zo galmt uit de stadionspeaker via de autoradio, wanneer Jongewaard in de ziekenwagen dood ligt te gaan: ‘Bal bij wie? Bal bij Coen Moulijn, Coen Moulijn!! Dat kan niet!! Nou, nou, nou, nou, nou!! Dit is toch verschrikkelijk dames en heren!! Dat heb ik nog nooit op een voetbalveld gezien! Dat was geen manier! Nu was Coen Moulijn erbij en hij schopte hem tegen de grond aan! Politie nu er bij, alles er bij! Dat kan niet!!’.

Simplisties Verbond

In zijn royale, volle werkkamer van de bovenwoning in Amsterdam, liggen in een grote vitrinekast vele tientallen camera’s ordelijk in rijen opgesteld. Zoals de Agfa-camera van zijn vader, de Petri 7s, zijn eerste camera, gekocht tijdens zijn dienstverband in Duitsland, de Nikon F en z’n analoge en digitale opvolgers, diverse Lumix GH’s (Panasonic systeem-camera’s), waarmee onder andere de korte film in New York is geschoten en nog wat recentere Sony’s. Alles ligt er nog waar Dutch mee heeft gefilmd en gefotografeerd. ‘Ook op vakantie maakte ik opnames, maar ik stond altijd in dubio: Ga ik fotograferen of filmen? Is er een verhaal van te maken? Dan is video beter. Maar dat weet je niet altijd van te voren.’

Bovenop de kast staat een aluminium koffer met het logo van het Simplisties Verbond. Dutch fotografeerde in 1974 de oprichtingsvergadering. Als enige van heel dichtbij. ‘Ik stond hier aan de rand van de tafel’, en hij wijst naar de tafel waarachter het duo Kees van Kooten en Wim de Bie hun inmiddels legendarische, fictieve organisatie in het leven riepen. Directeuren Koot en Bie legden uit wat het Simplisme inhield, wat er volgens hen niet deugde aan de maatschappij en wat er moest veranderen, wat er simpeler moest. ‘

Dutch: ‘Op de VPRO-DVD van de oprichtingsvergadering zie je mij soms irritant, bijna beeldvullend, in beeld. De drie cameramensen ter plekke moesten overleggen hoe ze één en ander zonder mij in beeld konden vastleggen… Ik had het eigenlijk niet in de gaten. Ik zocht gewoon de beste plek! Bij het Instituut Beeld en Geluid in Hilversum hadden ze alleen de VPRO-video. Mijn foto’s hebben ze nu ook opgenomen in hun archief’, zegt Dutch tevreden. ‘Ze waren er heel blij mee.’

Kerncentrale Borssele

Niet lang na de premiere van zijn film ‘Rijksweg 58’ las Jaap Wolterbeek in de krant over de aanstaande bouw van de kerncentrale in Borssele. Jaap en Dutch namen contact op met het nutsbedrijf PZEM in Vlissingen, maakten een offerte en gingen in gesprek met de directie.

‘Eén van de directeuren was een verwoed smalfilmer (8 mm film) en toen we daar in Vlissingen ‘Rijksweg 58′ lieten zien was hij erg enthousiast.’  Ze kregen de opdracht en wonnen van het grote Cinecentrum in Hilversum.

De film over de kerncentrale (16 mm kleur) was bedoeld als landelijke voorlichtingsfilm over Nederlands eerste commerciële atoomcentrale. ‘Jaap deed de regie en bepaalde dus meestal wat en hoe we filmden. Ik was voor het eerst in m’n leven cameraman en dan deed Jaap het geluid. Ik weet nog goed dat ik het hijsen van een groot vat filmde en daar achteraan ging. Tot ik me bewust werd dat ik zo’n 20 meter hoog op een muur met betonijzer stond. En toen moest ik weer naar beneden met m’n hoogtevrees.’

Om efficiënt te kunnen filmen was het belangrijk om de komende jaren dichter bij Borssele te wonen. Jaap en Dutch besloten hun kamers in Breda te verlaten en in Middelburg te gaan wonen. ‘We huurden een flat in de nieuwe wijk Dauwendaele en schreven ons na enige tijd in onder de naam Future Films. Intussen bouwden we een doka en kochten een tweedehands Renault 4.’

Toen Jaap en zijn vriendin Linda gezinsuitbreiding kregen verhuisde Dutch naar het centrum, aan de Nieuwe Haven. ‘Daar woonde ik bij de familie Van Oostrom. Ik huurde de parterre en tussen de schuifdeuren bouwde ik een doka.’

Middelburg in beeld

Van 1969 tot 1974 filmden Jaap en Dutch de totstandkoming van de kerncentrale. Tussendoor fotografeerde Dutch alles wat hem intrigeerde in Middelburg en omgeving: Mensen op straat, in cafés, zoals ‘De Reutel’ (Kanaalzicht), bij concerten, Jeugd en Muziek-uitvoeringen, het vrijetijdscentrum ‘De Beuk’, waar Burny Bos de scepter zwaaide, openluchtfestivals, VPRO Campus of gewoon de familie Van Oostrom in hun tuin. ‘Je kunt ook tevreden zijn met weinig’, zegt hij en hij wijst op een foto uit 1972 van een echtpaar dat heel genoeglijk met hun huisdieren achter hun huis aan de Baanstraat zit.

Behalve Zeeuwen figureren op de foto’s opmerkelijk veel artiesten en kunstenaars van buiten Zeeland. Zoals jazz-musici Willem Breuker en Hans Dulfer, The Mothers of Invention (festival VPRO Campus), Jack Bruce van onder meer de groep Cream, schilder en beeldhouwer Guido Metsers, kunstenaars Willem Buys en Nico van de Boezem, pianist en componist Geoffrey Madge en scenario- en kinderboekenschrijver en latere filmproducent Burny Bos.

Waard om te behouden

In 1972 kreeg Dutch de opdracht van de gemeente Middelburg voor het fotograferen van Middelburg en z’n inwoners voor een tentoonstelling en een fotoboek. ‘Ik had volledige vrijheid’, vertelt Dutch over de foto’s die hij maakte en selecteerde voor wat in eerste instantie alleen een expositie zou zijn, maar al snel uitmondde in een fotoboek. De opdracht paste in het streven van Middelburg voor erkenning als monumentenstad. (In 1973 werd de inspanning bekroond met de toelating tot een pilot-project voor het Europese monumentenjaar twee jaar later).

Tentoonstelling en boek kregen de titel ‘Waard om te behouden, de Middelburgse binnenstad’. Het concept bestond uit een beeld van een dag in Middelburg anno 1972. ‘Van de vroege morgen tot de late avond. Zoveel mogelijk als pendanten van de oude prenten’ aldus de boektekst. Het fotoboek met een selectie van de tentoongestelde foto’s werd feestelijk gepresenteerd tijdens het congres ‘Leve(n) de Binnenstad’ op 5 en 6 oktober in Middelburg.

‘Er kwam kritiek op de architectuurfoto’s, maar het ging om de sfeer in de stad’, herinnert Dutch zich. En daar was hij volgens de recensie in de PZC van 6 oktober 1972 bijzonder goed in geslaagd: ‘De foto’s van Den Hollander […] maken een bijzonder eerlijke, ongekunstelde indruk, mensen blijven mensen in het ritme van een stad van vroeg tot laat, in ongeposeerde, actieve beelden. Het thema mensen domineert in de fotografie van Den Hollander […]’.

Zilveren Camera

Met het van dichtbij in beeld brengen van mensen ging Dutch verder, na verhuizing in 1973 naar Amsterdam. Het jaar erop won hij met een kenmerkende ‘Dutch’-foto’ een eerste prijs bij de Zilveren Camera. ‘Ik kwam op Schiphol om de Spaanse mezzo-sopraan Teresa Berganza op te halen voor een portretfoto, maar was verbaasd dat het er zo druk was. Ik zag mensen met de Nederlandse driekleur, spandoeken met ‘Holland’, enz. En toen viel het kwartje: Oranje had een dag eerder de WK-finale tegen Duitsland verloren en ze zouden zo gaan landen. Ik liep wat rond, fotografeerde hier en daar met de 24mm op m’n Nikon, tot ik het beteuterde gezicht van de jonge voetbalfan zag. De foto was snel genomen en ik ging verder op zoek naar de zangeres.’

De foto van de jonge voetbalfan bleek goed voor de eerste prijs in de categorie ‘portretten in het nieuws’ bij de Zilveren Camera 1974. ‘Teresa Berganza nam ik mee naar het Okura Hotel, waar ik haar buiten in de zon fotografeerde en waar Nico van der Stam, waar ik toen voor werkte, ons beiden weer fotografeerde …’

Freelance in foto en film

Ondertussen werkte Dutch dus als fotojournalist bij Nico van der Stam (1925-2000), onder andere bekend als pionier van de Nederlandse popfotografie. ‘Het werken met Nico was bijna elke dag een  feestje: We begonnen ’s morgens met heerlijke espresso’s, als lunch een visje van de Albert Cuypmarkt en om 16.00 uur ging bij Nico de fles Bourbon Four Roses open. Ik ging heel het Gooi (de studio’s!) en Noord-Holland door om voor zijn archief te fotograferen en kwam daardoor op de mooiste plekken en in de mafste situaties terecht. En ik leerde vooral met veel verschillende mensen om te gaan.’

Vervolgens ging hij na twee jaar aan de slag als freelancer, om in 1977 als fotograaf in dienst te treden bij een audiovisueel bedrijf. Daar kwam hij in aanraking met video en werkte er als fotograaf, cameraman, editor, regisseur, 35mm film-operator en fotograaf en programmeur van band-dia series.

In 1991 startte hij met fotografie en videoproducties voor zijn eigen bedrijf Moving Image. Vanaf dag één gaat hij voor zijn vrouw Anne-Miek Fokkens, freelance communicatieadviseur bij diverse woningcorporaties, aan de slag. Gedurende ruim 25 jaar fotografeerde hij voor het bewonersblad en jaarverslagen, legde het woningbezit vast, maakte een ‘smoelenboek’ van medewerkers en schoot voorlichtingsfilms van renovatie- en nieuwbouwprojecten.

Ook in 1991 ontmoette hij de Zeeuwse bioloog-fotograaf, Ko de Korte (Meliskerke 1943), die in 1968-1969 deelnam aan de Nederlandse Spitsbergen Expeditie. Met bluesvriend Tom Haarsma was Ko in 1989-1990 op zoek gegaan naar de laatste ‘originele’ bluesmusici in de delta van de Mississippi in de VS. Ze ontmoetten achttien musici, die ze vastlegden op audio en video. Later nodigde Ko verschillende van hen uit in Amsterdam. Van hun optredens in 1991 en 1993 maakte Dutch video-opnamen. Van de oorspronkelijk zeven uur bluesmuziek uit 1990 monteerden Dutch en Ko in 2014 een documentaire van vijftig minuten, getiteld ‘Rural Blues’.

In 1992 kwam hij Dick van den Oever tegen die net zijn bedrijf CAPS (Congressen, Audiovisuele Presentaties & Services) was begonnen. Ze vulden elkaar goed aan en deden ruim tien jaar lang veel opdrachten samen. ‘Het is duidelijk dat ik het geluk had om bijna altijd op het goede moment de juiste mensen tegen te komen!’

Over zijn werkwijze zegt hij: ‘Ik was altijd aan het experimenteren. Ik knutselde speciale beugels, paste dingen aan zodat ze handiger werkten, soldeerde allerlei speciale kabeltjes. Ook tijdens mijn samenwerking met Jaap Wolterbeek en Dick van den Oever. Ik werkte vaak alleen, als een soort ‘one-man band’. Daarom moest de apparatuur ook handzaam zijn, zodat ik alles makkelijk zelf kon bedienen: Video tijdens het rijden, audio, licht opstellen, script makkelijk lezen, enzovoort.’

Neem bijvoorbeeld de film over de restauratie van de ‘Tong van Lucifer’, een groot kunstwerk langs de A6. Het is een metershoog beeld in de vorm van een tong, uitgevoerd als een frame omwikkeld met 6 mm-koperdraad. Door koperdiefstal was het in 2006 bijna voor de helft beschadigd, waarna besloten werd het in 2007 te herstellen. Dutch filmde ook het transport van het kunstwerk in zijn eentje. Van het opladen, het wegrijden van de truck, de reis onderweg én de aankomst bij de restauratieloods van de NAM (Noord-Amsterdamse Machinefabriek). ‘Dat lukte omdat ik een kleine camera met één hand kon bedienen, terwijl ik met de andere hand stuurde en schakelde.’

De onderwerpen van de bedrijfsfilms waren zeer gevarieerd, maar altijd bleef de mens centraal, zoals in bijna al zijn films. Of het nu ging om de laatste, in Nederland met de hand gemaakte pacemaker, of een reis met een aantal projectontwikkelaars uit Japan, waar hij een trip mee maakte via Veere, Zweden, Zwitserland, Zuid-Frankrijk en Corsica, in hun zoektocht naar bijzondere bouwstijlen, om die vervolgens in Japan als ‘ideale vakantiewoningen’ te gaan kopiëren.

Een voorbeeld van de verschillende projecten die op z’n pad kwamen, is Polderlicht. Een jaarlijkse manifestatie van lichtkunst, geluidskunst, films en performances in en om het Polderweggebied in Amsterdam-Oost. Daar maakte hij enkele jaren een video- en fotoregistratie van.

Zeeuwse familie

‘Ik ben geboren in de Jacob Catsstraat in Middelburg. En de hele familie Den Hollander woonde in Zeeland. Mijn opa Jakob (1885) was jarenlang bakker in Oostkapelle en daar werden ook zijn zoons Lo (mijn vader), Jo en Wim geboren. Later verhuisde de bakkerij naar Middelburg en heette toen ‘Het Wittebroodskind’. In de oorlog was mijn vader bij de kustwacht van de marine en later ondergedoken. Mijn moeder ging in 1944 met mij naar haar zuster in Wezep aan de rand van de Veluwe. Daar ging mijn vader later ook heen als onderduiker.’

‘Mijn opa was voor de oorlog al vertegenwoordiger in bakovens geworden voor een bedrijf in Dordrecht en verhuisde daarom naar Breda. Na de oorlog trokken we bij opa en oma in en daar werden ook mijn twee broers Hans en Paul geboren.’

De contacten met de familie op Walcheren bleven. ‘Bijvoorbeeld met mijn ooms Jo en Wim den Hollander. Zij traden ooit op als cabaretduo Jimmy en Johnny Spake. Later begonnen zij een ‘Succes Variëté’-cabaretgezelschap onder de naam ‘De Zuid-Westers’. Met hun voorstelling ‘Lach-Tabletten’ traden zij na 1945 zelfs op in de Stadsschouwburg in Amsterdam.’

‘Wim was ook illustrator en fotograaf bij de PZEM en had vlak na de oorlog strips in de krant zoals over de aap ‘Jimmy Brown’ en ‘Dobber en Kliekje’. Op latere leeftijd tekende hij elk jaar nieuwe Kerstkaarten van Middelburg en speelde hij voor Sinterklaas, terwijl zijn vrouw Bregt de costuums maakte. Jo was onderwijzer, speelde piano met zijn combo en ging later ‘kunstzinnige dingen’ maken.’

De Den Hollanders en bekenden zijn allemaal te zien op de foto’s die bakker opa Jakob den Hollander rond 1910-1918 op glasnegatieven maakte. Daaronder bevinden zich veel foto’s van de drie zoons in allerlei situaties en opnamen met creatieve nieuwjaarswensen, bijvoorbeeld met vader Lo, 7 jaar oud, die een leitje vasthoudt met daarop ‘Gelukkig 1918’.

In het Zeeuws Archief

Voor het Zeeuws Archief heeft Dutch foto’s geselecteerd uit zowel zijn eigen oeuvre als uit zijn familiearchief. In beide gevallen een omvangrijke klus. De historische glasplaten heeft hij gescand en het beeld digitaal verbeterd.

Uit zijn Middelburgse jaren heeft Dutch met precisie 905 foto’s uitgekozen: ‘welke is leuk voor de collectie’ en ‘alleen de beste van een onderwerp’. Het gaat om kleurendia’s en zwartwitfoto’s uit de jaren 1969-1976. Het analoge materiaal scande hij veelal via een digitale camera met het negatief of de dia op een lichtbak. Daarna bewerkte hij het beeld digitaal. ‘Denk aan contrast en soms ook scherpte. Maar je moet niet te ver gaan met bewerken’, legt hij uit. ‘Een analoge foto heeft natuurlijk korrels en als je die verliest, ziet het er uit als plastic.’

Terugblikkend op zijn tijd in Middelburg concludeert Dutch: ‘Door het contact met Jaap Wolterbeek heb ik pas echt leren fotograferen. Hij deed de kunstacademie en ik ben al m’n leven lang autodidact. Van hem leerde ik hoe je makkelijk met mensen omgaat om ze te fotograferen en hoe je goed kadreert. Ik herinner me nog dat ik de stillfotografie van Rijksweg 58 deed en de contactsheets aan cameraman Jan Gruyaert liet zien. Ik had de uitsnedes met rood potlood aangegeven. Hij keek me bedenkelijk aan en legde toen uit hoe het veel beter kon.’

‘Door de fotografiejaren in Middelburg kwam ik als een ‘volwassen fotograaf’ in Amsterdam aan. En daar heb ik alle disciplines verder kunnen perfectioneren.’

Dutch is nog lang niet klaar met zijn eigen werk. Genoeg klussen liggen in het verschiet. Bijvoorbeeld het monteren van al het videomateriaal dat hij rond 2017 schoot bij het Victoria Hotel, tegenover het Centraal Station in Amsterdam. ‘Al die voetgangers en fietsers, kriskras door elkaar. Niemand let op de stoplichten. Het is chaos. En toch heb ik (helaas voor de video) niemand vervelend zien vallen. De titel heb ik gelukkig al: ‘War Zone Victoria’. Maar het is uren materiaal en een gigantische klus en de muziek moet vooral chaotisch en dreigend zijn…’

‘Van de zwart-witfoto’s die ik van 1973 tot en met 2000 in Amsterdam heb gemaakt, wil ik een boek maken. En ook van de kroegfoto’s van twee nachten doorhalen in 1983 in café ‘De Koetsier’ in Antwerpen. De reacties op mijn fotografie uit die tijd zijn erg positief.’

‘En ik moet eens achterhalen wat er gebeurd is met de film over de kerncentrale in Borssele. Want die film schijnt zoek te zijn en ik heb ‘m nooit meer gezien.’