Wachtschepen van de marine in Vlissingen in 1850-1900

Ron van Maanen, senior informatiebeheerder

Welke wachtschepen van de Koninklijke Marine hadden Vlissingen als thuishaven in de tweede helft van de negentiende eeuw? En een Russische kijk op de Nederlandse marine.

De tweede helft van de 19e eeuw bracht grote veranderingen voor de stad Vlissingen met zich mee. Was in de jaren vijftig het voortbestaan van de marinewerf al in gevaar, in de jaren zestig werd besloten tot de opheffing. In 1868 waren de poorten gesloten. Het werfpersoneel verhuisde naar de marinewerven te Amsterdam en Willemsoord of vond ander emplooi. Ook de mariniers verlieten Vlissingen en verder was de status van vestingstad ingetrokken.

Vlissingen bestemd tot doorvoerhaven

Er waren ook positieve ontwikkelingen. De Nederlandse regering besloot dat Vlissingen dé doorvoerhaven van Nederland gericht op Engeland en het Duitse achterland moest worden. Om dit te kunnen realiseren werden miljoenen guldens in nieuwe havenwerken geïnvesteerd en de spoorlijn naar Vlissingen doorgetrokken.

Het werd echter niet het succes waarop gehoopt werd. Het waren de Rotterdamse, en in mindere mate, Amsterdamse havens die zich ontwikkelden tot aanzienlijke doorvoerhavens. Achteraf werden en worden allerlei verklaringen gegeven voor het ‘falen’ in Vlissingen.

Holland voorkeur boven Zeeland

Vanuit Rijkswege werd aan Holland de voorkeur gegeven boven Zeeland, dit ondanks de miljoeneninvestering. Een signaal dat de regering minder in Zeeland was geïnteresseerd als gedacht werd, wordt in de huidige literatuur nog steeds genegeerd. Het gaat dan om de aanwezigheid van een wachtschip van de Koninklijke Marine in de Vlissingse haven. Ten tijde van de marinewerf was dat meestal een fregat geweest. Naast puur defensieve taken was het wachtschip ook belast met de handhaving van de quarantaine om te voorkomen dat besmettelijke ziekten de ‘landsgrens’ overstaken.

Bescheiden bescherming

Na 1870 ging het bergafwaarts, uiteindelijk zijn het houten zeilkanonneerboten die Vlissingen ’beschermen’. Vanaf 1876 werd gekozen voor stoomkanonneerboten volgens het Engelse Staunch-design. Deze vaartuigen stonden bekend als strijkijzers vanwege hun specifieke vorm. De hoofdbewapening bestond aanvankelijk uit een  23 cm kanon, terwijl de laatste modellen zoals de Bulgia een 28 cm kanon hadden. Verder waren ze uitgerust met 3-3,7 cm kanons.

Over de topsnelheid moet men geen overdreven gedachten hebben, iets boven de 8 knopen was het maximum. De bemanning telde maximaal 34 koppen. Een dergelijke kanonneerboot was geen partij voor de grote buitenlandse schepen die op de Schelde voeren richting Antwerpen. Op dat moment bezat de Koninklijke Marine wel degelijk ook grote pantserschepen maar die waren alle gestationeerd te Willemsoord. Dit viel ook de bemanning van een bezoekend Russisch oorlogsschip op die hierover opmerkingen maakte.

Opdrachten van de Marine

Naast het feit dat Vlissingen strategisch gelegen ligt aan de Schelde, was vanaf 1875 natuurlijk ook de scheepswerf van de Koninklijke Maatschappij De Schelde hier gevestigd. Een werf die ook diverse opdrachten van de marine kreeg, zowel voor het bouwen van complete oorlogsschepen als ketels en machines. Pas toen de oorlog tussen Rusland en Japan in 1904 uitbrak, kwam er weer een groter marineschip naar Vlissingen om hier de veiligheid te waarborgen.

De wachtschepen in Vlissingen

Hier volgt een overzicht van de wachtschepen van de Koninklijke Marine die in de tweede helft van de negentiende eeuw in Vlissingen lagen.

Kuilkorvet Ajax – oktober 1850-mei 1852

Het kuilkorvet Ajax was op stapel gezet door P. Glavimans op de marinewerf te Rotterdam op 13 oktober 1828 en werd te water gelaten op 13 juni 1832.

Kuilkorvet Ajax. Collectie: Rijksmuseum.

De Ajax arriveerde eind oktober 1849 te Vlissingen toen het terugkeerde uit de West. Op 24 april 1870 werd toestemming voor de verkoop verleend. De Middelburgsche Courant schreef op 8 mei 1852 dat de Ajax eind mei of begin juni naar Hellevoetsluis zou gaan om daar De Schelde als wachtschip af te lossen.

Fregat Sambre – 1854-1866

Bron Middelburgsche Courant d.d. 8 september 1867

De Middelburgsche Courant d.d. 29 juli 1854 meldde dat het fregat Sambre liggende te Den Helder bestemd was om in Vlissingen als wachtschip dienst te doen. [1] Zij werd vandaar gesleept door het stoomschip Amsterdam naar haar nieuwe bestemming.

Dit zou haar laatste bestemming worden, want in 1866 werd zij afgedankt en in 1867 van de vlootlijst geschrapt. Pogingen haar te verkopen mislukten waarop men besloot haar van rijkswege in eigen beheer in Vlissingen te slopen. Hiervoor werden 25 arbeiders in tijdelijke dienst aangenomen.

Fregat Doggersbank – 1855

De Middelburgsche Courant d.d. dinsdag 5 juni meldde dat het fregat Doggersbank te Vlissingen ontdokt was vermoedelijk om voorlopig te dienen als wachtschip op de rede. Dit voornemen is hoogstwaarschijnlijk nooit uitgevoerd.

Korvet Prins Maurits der Nederlanden – 1866-1870

Op 11 augustus 1866 voer het korvet Prins Maurits der Nederlanden de Vlissingse haven binnen komende vanaf de rede. [2] Zij was bestemd om de Sambre op te volgen als wachtschip. Op 3 april 1868 werd vanuit Vlissingen geschreven dat de Prins Maurits der Nederlanden op korte termijn zou vertrekken en worden opgevolgd door het kostschip Lynx, op dat moment gestationeerd te Rotterdam. Dat voornemen is niet uitgevoerd want de Maurits vertrok niet eerder dan 3 november 1870 richting Hellevoetsluis.

Stoom flottieljevaartuig Hector – 1870-1873

Nadat de Prins Maurits der Nederlanden in 1870 Vlissingen had vervangen, moest er een opvolger komen. In de Zierikzeesche Nieuwsbode van 18 juni was al bekend gemaakt dat dit de stoomkanonneerboot Hector onder het commando van een luitenant-ter-zee 1e klas moest worden, maar dan wel zonder stoommachine. [3] Die moest voor november zijn verwijderd. Op 28 oktober meldde de Middelburgsche Courant de aankomst in de Dokhaven.

Kanonneerboot No. 36 – 1874

In 1874 was de Hector al uit het Vlissingse straatbeeld verdwenen. De oude zeilkanonneerboot  No. 36 neemt dan tijdelijk de honneurs waar.

Kanonneerboot No. 4 – 1875

Eind oktober 1875 bestond het wachtschip uit een niet met name genoemde kanonneerboot. Op dat moment is de commandant van de marinebasis Hellevoetsluis schout-bij-nacht R.L. de Haes in Vlissingen bezig met een onderzoek naar wat er nodig was aan gebouwen voor de keuring en werving, aangezien de ruimten op de voormalige marinewerf moesten worden ontruimd. Het laatste natuurlijk in verband met de oprichting van de Kon. Mij. De Schelde.

Verder inspecteerde De Haas ook de bewuste kanonneerboot. Als de kanonneerboot door een groter schip zou worden vervangen, kon nagenoeg in de behoefte aan accommodaties worden voorzien. Datzelfde jaar vond er een discussie plaats over de verplaatsing van het wachtschip van achter de Tonnenbrug tot voor de Tonnenbrug. De bewuste kanonneerboot werd nu aangeduid als notendop. Vanaf eind december lag het voor het telegraafkantoor.

Kanonneerboot no. 35 – 1876

Opnieuw was het slechts een houten kanonneerboot de No. 35 die de honneurs waarnam. Het was aan boord van dit schip dat de bekende Jacob Hobein in de aanwezigheid van de volledige bemanning afzwaaide.

Schroefstoomschip Amstel 1876

Op 1 februari schreef de Middelburgsche Courant dat het te Hellevoetsluis liggende schroefstoomschip Amstel werd uitgerust om de kanonneerboot als wachtschip te Vlissingen te vervangen. De Nieuwe Goessche Courant van 4 juli schreef dat zij op 2 september in Vlissingen zou arriveren en daar inderdaad de kanonneerboot als wachtschip zou vervangen. De laatste zou dan naar Hellevoetsluis afreizen. Op 16 oktober echter werd het duidelijk dat de Amstel naar Rotterdam zou gaan en dat in haar plaats een kanonneerboot van het Staunch-design zou komen.

Stoomkanonneerboot 1e klasse Hydra – 1876/1877-1885

Op Zaterdag 18 November kwam de Middelburgsche Courant met het verlossende woord. Het zou de stoomkanonneerboot Hydra worden. [4] Dit vaartuig was net in dienst gesteld te Amsterdam onder het commando van luitenant ter zee 1e klas G. van Herwaarden. Maar het liep net iets anders. Op 2 december luidde het dat de Hydra te Hellevoetsluis bleef liggen en pas richting Vlissingen zou vertrekken als daar een oorlogsschip nodig was.

Model van de Hydra. Collectie: Rijksmuseum.

Begin januari 1877 werd via Utrecht de reis naar Vlissingen aangevangen. Uiteindelijk arriveerde men daar op zondag 8 april. Naast wachtschip was men daar ook verantwoordelijk voor de handhaving van de quarantaine. De Frans Naerebout werd op dat moment nog gebruikt voor het begeleiden van schepen geladen met giftige stoffen. De Hydra lag niet het gehele jaar door te Vlissingen. Zo werd ze ingezet bij grootscheepse oefeningen langs de Nederlandse westkust zonder dat zij vervangen werd! Op 15 november 1885 tenslotte werd zij vervangen door de Vos.

Russische bedenkingen over Nederlandse marine

Het was tijdens het bezoek in juli 1877 van het Russische stoomkorvet Bogatyr dat er opmerkingen werden gemaakt over de maritieme defensie van Vlissingen. De Bogatyr had een waterverplaatsing die ongeveer 10 x zo groot was als de Hydra en een hoofdbewapening van 8-15 cm kanons, 4-4 pd kanons, 1 mitrailleur en ook nog een torpedoafvuurinrichting voor het afvuren van vier torpedo’s. Haar bemanning telde 314 man, opnieuw factor 10 ten aanzien van de bemanning van de Hydra.

Pijnlijk werd het voor de journalist toen hij een Franssprekende Russische officier hem vroeg of Nederland tegenwoordig geen oorlogsschepen meer had. Niet geheel ontbloot van enig chauvinisme antwoordde de journalist dat de Nederlandse vlag nog steeds over de zeven wereldzeeën getoond werd. Zelfs de Russische tsaar zou trots zijn wanneer hij een vloot zoals de Nederlandse zou hebben. In Nieuwediep lagen pantserschepen van het allerlaatste model klaar om Nederland te verdedigen.

Toen stelde de Russische officier een andere vraag. Waarom lag in Vlissingen dan alleen een kleine gepantserde kanonneerboot? Daar had de journalist geen weerwoord op. Waarom was er in Vlissingen niets beters aanwezig ‘dan het zeemonster dat nu in de Vlissingsche haven verscholen ligt’ terwijl elk moment de grootste oorlogsschepen de Schelde konden opvaren en de Vlissingse haven aandoen. Pas vanaf 1904 zou er weer een Nederlands oorlogsschip van aanzienlijker kracht dan de Hydra en haar (half) zusters te Vlissingen liggen.

Stoomkanonneerboot 1e klasse Vos – 1885-1893

Langsdoorsnede van de 2e klasse kanonneerboten Havik en Dog, uit: B.J. Tideman, Memoriaal van de Marine, 1887-1880.

Was de Vos vanaf 1885 als wachtschip te Vlissingen gestationeerd, in 1882 lag zij als kostschip te Vlissingen. [5] In december werd in het openbaar de levering van vers rundvlees aanbesteed. M. Hakker schreef in voor ƒ 0,550 en H.A. Gosschalk voor ƒ 0.50 per kilo. De minister van Marine moest nog besluiten wie de order kreeg.

Bovenaanzicht van de 2e klasse kanonneerboten Havik en Dog, uit: B.J. Tideman, Memoriaal van de Marine, 1887-1880.

 

Stoomkanonneerboot 2e klasse Geep – 1889-1890

De stoomkanonneerboot Geep was een tijdelijk wachtschip tussen 16 November 1889 en 4 maart 1890. [6]

Stoomkanonneerboot 2e klasse Dog – 1893-1894

Nadat stoomkanonneerboot Dog in 1893 was uitgerust met nieuwe ketels werd zij gestationeerd te Vlissingen waar ze dienst deed tot 22 oktober 1894. [7]

Stoomkanonneerboot 1e klasse Bulgia – 1894-1907

 

De Middelburgsche Courant d.d. 20 september 1894 meldde dat op 3 oktober de Bulgia liggende te Amsterdam, in dienst zou worden gesteld met de bedoeling de Dog als wachtschip te Vlissingen af te lossen. [8] De Dog zou op haar beurt afreizen naar Amsterdam om daar buiten dienst te worden gesteld. Onder commando van luitenant-ter-zee 1e klas C.J.G. de Boeij vertrok de Bulgia op maandagmorgen 24 oktober via Hellevoetsluis naar Vlissingen.

  • De Bulgia bij de Tonnenbrug in Vlissingen. Zeeuws Archief, Beeldbank Vlissingen, inv.nr PA733.

  • De Bulgia bij de Houtkade in Vlissingen. Zeeuws Archief, Beeldbank Vlissingen inv.nr PP719.

  • Bovendek stoomkanonneerboot 1e klasse Bulgia, uit: B.J. Tideman. Memoriaal van de Marine, 1887-1880.

  • Langsdoorsnede stoomkanonneerboot 1e klasse Bulgia, uit: B.J. Tideman. Memoriaal van de Marine, 1887-1880.