De Vlissingse kielkade of kielplaats uit 1780

Ron van Maanen, senior informatiebeheerder

Vlissingen kreeg in 1780 een kielkade of kielplaats. Dat is opvallend omdat de stad al een droogdok had, het Dokje van Perry.

De Gecommitteerde Raden van de Zeeuwse admiraliteit wilden op 10 november het maken en heien van de beschoeiing van het droge dok aanbesteden. Die aanbesteding vond plaats in ‘s Lands Dokhuis te Vlissingen waar ook het droge dok lag. De aannemer die het laagste bod deed was verzekerd van de opdracht, aldus de Middelburgsche Courant van 9 November 1780.

Een paar maanden eerder hadden de raden in hetzelfde dokhuis andere werkzaamheden aanbesteed, namelijk het maken en stellen van 200 voet beschoeiing met een kielplaats gelegen aan de westkant, recht tegenover het Lands Arsenaal. De voorwaarden en tekeningen waren in te zien bij de waarnemend dokmeester Poley.

De aanleg van een dergelijke kielplaats ook wel bekend als kielkade is opvallend. Normaliter werd dit alleen gedaan als er ter plaatse geen droogdok beschikbaar was. En dat was wel het geval in Vlissingen, namelijk het Perry-dokje, waarover sprake is in Middelburgsche Courant van 10 November 1780.

Alleen functioneerde  het Dokje van Perry in 1780 al niet meer. In de achttiende en begin negentiende eeuw kwamen geregeld plannen naar voren om het droogdokje te herstellen echter zonder succes totdat het herstel in 1836-1837 grondig werd aangepakt en het dakje weer bruikbaar werd.

  • De kielplaats in Vlissingen rond 1800. Zeeuws Archief, Historisch Topografische Atlas  Vlissingen inv.nr 457.

  • Kaart van de koelkade in Vlissingen uit 1869.

    De kielplaats werd in 1780 weldegelijk aangelegd en gebruikt tot in de jaren twintig van de negentiende eeuw. Tot in 1869 tonen kaarten ons aan waar de kielplaats lag, inderdaad recht tegenover het nu niet meer bestaande arsenaal voor de ook al niet meer bestaande Oostkerk annex gieterij. Daar waar nu een parkeerplaats langs de Koningsweg ligt met als begrenzing een muurrestant van de Oostkerk lag de kielplaats. Op sommige kaarten staat zelfs de aanduiding kielkade geschreven. En bij eventuele twijfel, op deze en andere kaarten staan zelfs de drie blokjes die verwijzen naar een beschrijving van Tideman.

    Kielen volgens Tideman

    B.J. Tideman legde in 1861 uit wat kielen was en waarvoor het gedaan werd: Het met behulp van takels op een scheepszijde trekken van een schip zodat het onderwaterschip kon worden geïnspecteerd, gekalfaat, gekoperd en gerepareerd.

    De marinewerf van Vlissingen. Litho, 17×22 cm., ca 1825. Zeeuws Archief, Zelandia Illustrata II-1291.

    Van te voren werd het schip kielklaar gemaakt. Dat houdt onder meer het lossen van de lading in en verwijdering van de tuigage. Heel belangrijk was dat in de scheepszijde waarop het schip kwam te rusten alle poorten goed gesloten waren en dat alle openingen waren dicht gestopt om te voorkomen dat er water kon binnenstromen.

    De pompen werden schuin geplaatst klaar voor gebruik om het ruim leeg te pompen nadat het schip omver was getrokken.

    Voor het kielen gebruikte men kiellichters of de kielkade. Het laatste is een walinrichting langs de bestaande beschoeiing. De Vlissingse kielkade bestond uit drie putten. De eerste en de derde waren tegen de beschoeiing aangelegde, de tweede wat meer landinwaarts. In de tweede kwam namelijk het onderblok voor de grote mast te rusten. De eerste en derde werden gebruikt voor de fokkemast.

    De keuze welke put gebruikt werd, was afhankelijk van de keuze om het schip over bakboord of over stuurboord werd gehaald. In de put voor de grote mast kon desgewenst een mast dienende als ophouder worden gezet.

    Tideman was voorstander van het gebruik van een kielkade boven een kiellichter zolang de kade in goede staat verkeerde. Oude kielkaden konden een gevaar opleveren omdat een eventuele verrotting van de palen niet zichtbaar was.

    Kielen volgens Mossel

    Mossel beschreef in 1859 het daadwerkelijk kielen op de Vlissingse werf uitvoerig. De putten of kielbakken hadden een diepte van twee meter en een breedte van een meter. De lengte bedroeg een kwart van de kade. De lengte van de kade moest minimaal gelijk zijn aan het grootste schip dat men op de werf kon verwachten. In het geval van Vlissingen waren dat linieschepen met een maximale lengte van 58 meter. Achter elke put waren twee spillen opgesteld. In Vlissingen waren dat kaapstanders waarvan het onderstel in een op de grond vastgemaakt spoor draaiden.

    Kielen volgens Van der Hart

    Ook de oud-kapitein ter zee C. van der Hart beschreef in 1855 de risico’s van het gebruiken van een kielkade. In april 1829 meldde hij zich als eerste officier op de marinebrik Irene met als bestemming West-Indië.

    Het schip werd op de Vlissingse marinewerf uitgerust voor de reis, maar de Irene moet eerst nog worden gekield. Ook Van der Hart wees erop dat het gebruik van een kielkade alleen plaatsvond bij gebrek aan een droogdok, dus het Dokje van Perry was in die tijd inderdaad niet bruikbaar.

    De Irene werd echter zover op haar zij getrokken dat zij vol met water liep. Onmiddellijk pompte men haar leeg en werd het kielen herhaald en ditmaal met meer zorg. Ondanks het leegpompen was het onderwater staan  niet bevorderlijk voor de leefomstandigheden aan boord. Van der Hart schreef namelijk dat de bemanning ‘gedurende de reis in een meer vochtigen dampkring’ moest leven dan de bemanningen van andere schepen. In september 1855 was de Irene gereed voor het vertrek naar de West.

     

    • Lokatie van de voormalige koelplaats in Vlissingen. Foto: Ron van Maanen, 17 juli 2013.

    • Lokatie van de voormalige koelplaats in Vlissingen. Foto: Ron van Maanen, 17 juli 2013.