200 jaar marineschepen 'De Ruyter'

Ron van Maanen, senior informatiebeheerder

Op woensdag 22 juni 2016 meert in de Buitenhaven van Vlissingen het Nederlandse luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. De Ruyter (F804) af. Zij keert hiermee terug naar haar geboorteplek waar zij op 1 september 2000 op stapel gezet werd.

De Ruyter maakt samen met haar zusterschepen Evertsen, Tromp en De Zeven Provinciën deel uit van de De Zeven Provinciën. Internationaal staan deze schepen in hoog aanzien als het gaat om design en prestaties, waarbij zeker de radarapparatuur van wereldallure is. De stad Vlissingen heeft daarnaast een speciale band met dit fregat, als het ware een vorm van adoptie.

  • Het Nederlandse luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. De Ruyter (F804) op weg naar Vlissingen, 22 juni 2016. Foto: Ron van Maanen.

  • Het Nederlandse luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. De Ruyter (F804) op 12 juli 2008 tijdens de Vlootdagen Den Helder. Foto: Ron van Maanen.

    Eeuwenoude marinegeschiedenis

    Vlissingen heeft een maritieme geschiedenis die al eeuwen terug gaat en waarvan marineschepen een onlosmakelijk deel uitmaakten en maken. De Koninklijke Marine bestaat misschien pas 200 jaar, maar is de directe opvolger van de uit de 16e eeuw daterende Admiraliteiten. Zeeland had haar eigen admiraliteit met onder meer in Vlissingen een eigen scheepswerf.

    In 1814 vestigde ook de Koninklijke Marine een nieuwe scheepswerf in Vlissingen, deels op het terrein van de oude admiraliteitswerf. Nadat de marinewerf was gesloten, zou in 1875 de Kon. Mij. De Schelde het terrein in gebruik nemen en onder meer marineschepen bouwen.

    Geschiedenis in scheepsnamen

    De Koninklijke Marine kan dus bogen op een rijke en roemvolle geschiedenis en vasthoudend aan tradities vertaalt dit zich ook in het vernoemen van haar schepen. De Zeven Provinciën-klasse is hiervan een mooi voorbeeld. Deze blikt terug naar de 17e eeuw, toen de Republiek der Nederlanden een wereldmacht was en ook grotendeels in strijd was met andere landen, zoals bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk. Uit die tijd dateren roemruchte namen als Evertsen, Tromp en natuurlijk niet te vergeten onze grootste zeeheld, de in Vlissingen geboren Michel de Ruyter. Sinds 1814 zijn diverse schepen De Ruyter gedoopt. Een ander voorbeeld is Karel Doorman, die tijdens de Tweede Wereldoorlog sneuvelde en wiens naam nu door het grootste Nederlandse marineschip ooit wordt gevoerd.

    Tien schepen vernoemd naar De Ruyter

    Het Gemeentearchief Vlissingen [Zeeuws Archief] maakt gebruik van het bezoek van Zr. Ms. De Ruyter door te duiken in de rijke collecties aan beelden en prenten die zij beheert, en om tien schepen die sinds 1808 De Ruyter werden genoemd in beeld te brengen.

    1. Linieschip

    Het eerste schip was een linieschip van 80 kanons, genaamd Admiraal de Ruyter. Op 19 november 1808 werd het op de marinewerf te Amsterdam te water gelaten.

    Linieschip in de tropen. Tekening: Ron van Maanen.

    Echt lang dienst heeft het echter niet gedaan. In oktober 1815 vertrok het naar het toenmalige Nederlands Oost-Indië, waar het in 1816 aankwam. Datzelfde jaar werd het al afgekeurd! Wel was het nog een tijdje wachtschip van de koloniale marine, en deed het dienst te Soerabaja. Uiteindelijk werd het in 1818 gesloopt.

    2. Fregat

    De tweede De Ruyter is echt een Vlissings schip en een mooi voorbeeld van de technische ontwikkelingen in de 19e eeuw. Het ging van zeil naar zeil met hulpstoomvermogen naar alleen stoomvermogen en werd uiteindelijk zelfs verbouwd tot een gepantserde stoombatterij.

     

    Halfmodel van een linieschip van 74 stukken. Rijkswerf Vlissingen, 1831. Hout en messing, h 36,9cm × b 134,7cm × d 16,6cm. Collectie: Rijksmuseum NG-MC-324.

    Lessen geleerd in de Krimoorlog en de Amerikaanse Burgeroorlog werden toegepast, waarbij de Vlissingense marinewerf met marine-ingenieurs Turk en Tideman een hoofdrol speelde. In 1831 werd zij op stapel gezet als een linieschip van 74 kanons, echter halverwege de bouw geraseerd tot een 50 kanons-fregat (1850) om uiteindelijk in 1853 als zeilfregat 1e klasse te water worden gelaten.

    Bekijk de halfmodellen van het fregat als linieschip van 74 stukken en als 50-kanons-fregat in de collectie van het Rijksmuseum.

    Als fregat met hulpstoomvermogen rond 1862

    Dat heeft niet lang geduurd, want in 1860 werd deze De Ruyter verbouwd tot fregat met hulpstoomvermogen.

    De grote gedaanteverwisseling liet niet lang op zich wachten, want twee jaar later startte de verbouwing tot een drijvende batterij die uiteindelijk uitmondde in een gepantserde versie. Veel plezier heeft de marine van het schip dat de Scheldemonding moest verdedigen niet gehad. In 1874 werd het voor de sloop verkocht.

    Als gepantserde stoombatterij in de Dokhaven. Tekening: Ron van Maanen.

    3. Schroefstoomschip

    Het schroefstoomschip 1st klasse Zr. Ms. Koningin Emma der Nederlanden werd op 6 november 1876 op de Rijkswerf te Amsterdam als De Ruyter op stapel gezet en op 7 januari 1879 herdoopt.

    4. Schroefstoomschip

    Het schroefstoomschip 1e klasse Zr. Ms. De Ruyter was opnieuw een Amsterdamse aangelegenheid. Het was op 7 januari 1879 op stapel gezet op de Rijkswerf aldaar, te water gelaten op 22 september 1880 werd zij op 1 mei 1885 in dienst gesteld. In 1900 werd het schip voor de sloop verkocht.

    Zeeuws Archief [GA Vlissingen 414.25321]

    5. Pantserschip

    De vierde De Ruyter werd opgevolgd door een pantserschip, op stapel gezet op 12 mei 1900 bij de maatschappij voor scheeps- en werktuigkundebouw Fijenoord te Rotterdam en deed onder meer dienst in Nederlands Oost-Indië om uiteindelijk in 1924 voor de sloop te worden verkocht.

    Vertrek van pantserschip De Ruyter uit Den Helder. Zeeuws Archief [GA Vlissingen 413.57871]

    6. Torpedobootjager De Ruyter/ Van Ghent

    Met de zesde De Ruyter is eindelijk weer de Vlissingse scheepsbouw in beeld. Op 28 augustus 1925 wordt bij de Kon. Mij. De Schelde een torpedobootjager uit de zogenaamde Admiralen-klasse op stapel gezet die de naam De Ruyter krijgt. Zij het niet voor lang, want als begonnen wordt met misschien wel de meest bekendste De Ruyter sinds 1814, namelijk de lichte kruiser, krijgt op 1 oktober 1934 de torpedobootjager de nieuwe naam Van Ghent.

    Eigenlijk wordt daarmee een ander draadje met de Vlissingse geschiedenis opnieuw verbonden. Van Ghent was namelijk de eerste commandant van het zogenaamde Regiment de Marine, het huidige Korps Mariniers. Dit schip liep op 15 februari 1942 op een rif van het eiland Bamidjo, Nederlands Oost-Indië, en moest worden verlaten door haar bemanning. Deze stak haar in brand om te voorkomen dat Japan het in bezit kon nemen. Japanse bommenwerpers bombardeerden het wrak overigens nog dezelfde dag.

    • Torpedobootjager in aanbouw op de werf n Vlissingen, 23 oktober 1926. Zeeuws Archief, Archief Kon. Mij. De Schelde, inv.nr 513.1625.

    • Torpedobootjager Van Ghent, voorheen De Ruyter. Tekening: Alexander Mari van Maanen.

      7. Kruiser

      De lichte kruiser De Ruyter werd niet gebouwd in Vlissingen, maar bij Wilton Fijenoord in Schiedam. Het is jammer dat de opdracht niet naar De Kon. Mij. De Schelde ging, maar vanuit Vlissingen werden wel onder meer de waterpijpketels en de tandwieloverbrenging geleverd. En ja, zonder voortstuwing kom je niet ver.

      Het was dit schip dat op 27 februari 1942 ten onder ging in de slag in de Javazee waarbij een geallieerd eskader het zonder succes opnam tegen de Japanse vloot. Op dat moment was schout-bij-nacht Karel Doorman opperbevelhebber van het geallieerde eskader en deed de De Ruyter dienst als zijn vlagschip.  Hij ging samen met zijn schip ten onder, van haar bemanning verloren 345 man het leven.

      Na de Tweede Wereldoorlog werd de naam Karel Doorman door de Koninklijke Marine tot vier keer toe aan een marineschip gegeven, onder meer het joint support schip dat gebouwd werd onder auspiciën van Damen Schelde Naval Shipbuilding te Vlissingen.

      • Twee van de zes waterpijpketels gemaakt bij de Kon. Mij De Schelde voor de kruiser De Ruyter bij de Kon. Mij. De Schelde. Zeeuws Archief, Archief Kon. Mij. De Schelde inv.nr 513.3100.

      • Tandwieloverbrenging gemaakt bij de Kon. Mij De Schelde voor de kruiser De Ruyter bij de Kon. Mij. De Schelde. Zeeuws Archief, Archief Kon. Mij. De Schelde inv.nr 513.2847.

      • De kruiser De Ruyter op zee. Zeeuws Archief [GA Vlissingen 413.14846.] Foto Dert.

        8. Kruiser

        De achtste De Ruyter, opnieuw een lichte kruiser, zou een voorbeeld worden van het hoge niveau van de Nederlandse scheepsbouw. De romp werd al op 5 september 1939 op stapel gezet, maar vanwege de Tweede Wereldoorlog werd het schip pas op 18 november 1953 in dienst gesteld.

        Kruiser De Ruyter in 1953. Tekening: Alexander Mari van Maanen.

        Aanvankelijk zou ze De Zeven Provinciën worden gedoopt, maar deze naam werd aan haar zusterschip gegeven.

        • Hoofdgeschut van de kruiser De Ruyter. Tekening, houtskool, 33x51 cm, A.G. Mes, 1965. Zeeuws Archief, inv.nr 414.4423.

        • Luchtafweergeschut van de kruiser De Ruyter. Tekening, houtskool, 33x51 cm., A.G. Mes, 1965. Zeeuws Archief, inv.nr 414.4422.

          Na zo’n 20 jaar dienst werd besloten dat beide kruisers niet meer geschikt waren voor de Nederlandse (marine) eisen en werd De Ruyter uit dienst gesteld en op 13 oktober 1972 verkocht aan Peru.

          In dienst gesteld als de Almirante Grau in 1973 is zij nog steeds in actieve dienst. Sterker nog: het is de laatste in actieve dienst zijnde zogenaamde ‘gun-cruiser’ ter wereld. Met gun-cruiser wordt een kruiser bedoeld waarvan de hoofdbewapening (in haar geval 12cm kanons) bestaat. Zij wordt nog geregeld gemoderniseerd en staat ondanks een romp van respectabele leeftijd (bijna 80 jaar) nog steeds haar mannetje.

          Kruiser De Ruyter als de Almirante Grau in 2010. Tekening: Alexander Mari van Maanen.

          9. Geleide wapenfregat

          Doordat de Koninklijke Marine afscheid moest nemen van haar twee grootste oppervlakte eenheden was vervanging een noodzaak geworden. Al in de zestiger jaren was samen met het Verenigd Koninkrijk begonnen aan de ontwikkeling van een nieuw fregat. Beide landen sloegen uiteindelijk een eigen weg in. Voor Nederland betekende dat de ontwikkeling van het geleide wapenfregat waarvan er twee zouden worden gebouwd, te weten De Ruyter en de Tromp.

          De Ruyter werd gebouwd in een bouwloods, iets wat in Nederland voor de bouw van oorlogsschepen nauwelijks werd gedaan. Op 22 december 1971 werd zij op stapel gezet om op 3 juni 1976 in dienst te worden gesteld. De opzet was dat zij als vlagschip dienst deed van een Nederlandse onderzeebootbestrijdingsgroep.

          In 1980 voer deze De Ruyter de Thames op en voer onder Tower Bridge door om af te meren langs de Britse kruiser HMS Belfast. Was dit misschien een herhaling van de tocht naar Chatham in 1667? In ieder geval trok haar aankomst in London veel aandacht.

          Bij de viering van de 300ste geboortedag van De Ruyter in 2007 nam de Britse Marine met de typisch onderkoelde Britse humor wraak door de HMS Chatham te sturen.

          Op 3 oktober 2001 werd deze De Ruyter uit dienst gesteld. De geleide wapenfregatten trokken met hun ontwerp en prestaties internationaal de aandacht, zeker gelet op de grote radarkoepel bovenop de brug. Deze metershoge bol diende ter bescherming van de 3D-radar.

          De koepel had ook een bijnaam, namelijk Kojak (bol). De naam Kojak refereert aan de Amerikaanse tv acteur Teddy Savalas die in 1973-1978 een politie-inspecteur speelde en zijn hoofd kaal schoor als een biljartbal. Het brughuis met koepel is bewaard gebleven en tegenwoordig opengesteld voor het publiek op het terrein van de voormalig Rijkswerf te Den Helder.

          • Het geleide wapenfregat De Ruyter in de Dokhaven voor de Machinefabriek te Vlissingen. Zeeuws Archief, Archief Kon. Mij De Schelde, inv.nr 80050.

          • Brughuis met koepel van het geleide wapenfregat De Ruyter. Marinemuseum, Den Helder. Foto: Ron van Maanen.

          • De binnenkant van de koepel van het geleide wapenfregat De Ruyter. Marinemuseum Den Helder. Foto: Ron van Maanen.

            10. Fregat

            Ook de tiende De Ruyter is weer een Vlissings product. In september 2000 werd de bouw begonnen door de Koninklijke Schelde Groep BV (het huidige Damen Schelde Naval Shipbuilding).

            In dienst gesteld op 22 april 2004 zou het het eerste fregat binnen de Koninklijke Marine worden met een vrouwelijk commandant, namelijk Jeanette Morang. Het schip deed onder meer dienst in de Golf van Aden voor de bestrijding van artillerie.

            • Fregat De Ruyter op 12 juli 2008 tijdens de Vlootdagen Den Helder. Foto: Ron van Maanen.

            • Fregat De Ruyter op 12 juli 2008 tijdens de Vlootdagen Den Helder. Foto: Ron van Maanen.

            • Fregat De Ruyter op weg naar Vlissingen, 22 juni 2016. Foto: Ron van Maanen.

            • Fregat De Ruyter op weg naar Vlissingen op de Schelde, 22 juni 2016. Op de achtergrond is Breskens zichtbaar. Foto: Ron van Maanen.