Foto-expositie VOC-handel met Ceylon

Wat kun je in het huidige Sri Lanka nog zien aan tastbare herinneringen aan de handel tussen de Verenigde Oostindische Compagnie en Ceylon? Dat is verrassend veel! Sporen uit dat handelsverleden zijn te zien in de foto-expositie ‘VOC-handel met Ceylon’ die vanaf 12 februari 2018 te zien is in het archiefcafé van het Zeeuws Archief. Fotograaf Jan Koeman fietste langs de historische route die VOC-koopman Joris van Spilbergen in 1602 aflegde van Batticaloa naar de koningsstad Kandy en legde de herinneringen aan de ‘Dutch Period’ in het toenmalige Ceylon vast op de gevoelige plaat.

VOC-handel met Ceylon - FotoJanKoeman
De handel in eerste klas kaneel, daar ging het de VOC om. De beste Kaneel kwam uit Ceylon (vroeger ook wel geschreven als Zeylan, Seylon of Seylan). Foto: Jan Koeman.

Nederlanders op Ceylon

Hoe zijn de Nederlanders verzeild geraakt op Ceylon? De toenmalige koning van Kandy, Rajasinha II, had hen gevraagd om de Portugezen van het eiland te verjagen. Dat kostte een lieve duit. Omdat de koning dit niet kon betalen zijn de Nederlanders er bijna 150 jaar gebleven. Het argument was om op die manier de oorlogskosten weer terug te verdienen. Maar het was vooral de handel in eerste kwaliteit kaneel en nootmuskaat waar de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) op uit was.

Zeeuwse schepen op de kust van Ceylon

De Leeuw van Zelant en de Leeuwin van Zelant waren de eerste Nederlandse schepen die op de kust van Ceylon aankwamen. Deze fregatten waren gebouwd in Arnemuiden, in opdracht van Balthasar de Moucheron (Antwerpen 1552 – Frankrijk na 1603). In maart 1598 zetten de twee schepen, met aan boord Frederik en Cornelis de Houtman, koers naar Azië. Cornelis werd in Indië gedood en Frederik gegijzeld. De schepen voeren onder ander commando verder. Tijdens de reis hoorde de bemanning over Ceylonese handelsplaatsen en over de vijandige houding van de koning van Batticaloa tegenover de Portugezen. Het plan om naar Ceylon te varen mislukte vanwege enorme tegenwind. In januari 1600 zagen ze zich genoodzaakt met de Leeuw en Leeuwin de terugtocht naar Zeeland aan te vatten.

Joris van Spilbergen op Ceylon

De eerste Nederlander die voet aan wal zette op Ceylon was Joris van Spilbergen (Antwerpen 1568 – Bergen op Zoom 1620). Van Spilbergen had zich als koopman in Middelburg gevestigd, maar hij ging al snel failliet. Balthasar de Moucheron ontfermde zich over hem en stelde Van Spilbergen aan het hoofd van een verkennende handelsexpeditie naar Ceylon. Daar bezocht hij in 1602 de vorst van Batticaloa en reisde vervolgen naar Kandy om maharadja Vimala Dharma Surya I, koning van Kandy, te ontmoeten. Met geschenken, beloften van bondgenootschap en het mogen bouwen van een fort om de Portugezen te bestoken reisde Joris van Spilbergen terug naar Batticaloa. Vanuit Kandy werd hem nog een kleine hoeveelheid kaneel en peper achterna gezonden. Op de terugweg naar Zeeland vernam hij dat alle handelscompagnieën, waaronder die van Balthasar de Moucheron, zich op 20 maart 1602 hadden verenigd in de Verenigde Oostindische Compagnie. De VOC vond zijn bevindingen interessant genoeg om een poging te wagen zich op Ceylon te vestigen.

Joris van Spilbergen ontmoet de koning van Kandy - Wikimedia Commons
Joris van Spilbergen ontmoet de koning van Kandy, 1602. Afbeelding: Wikimedia Commons.

Sebald de Weert

Een paar maanden later reedde de VOC dan ook een vloot van drie schepen, de Vlissingen, Ter Goes en de Zierikzee, uit naar Azië. Aan boord van de Zierikzee bevond zich Sebald de Weert (Antwerpen 1567 – Batticaloa 1603). Deze was na enige omzwervingen in 1586 in Middelburg verzeild geraakt. In opdracht van de VOC zeilde hij naar Ceylon om daar de beloften aan de koning van Kandy na te komen en gezamenlijk de Portugezen te verjagen en om handel te drijven. Tijdens zijn verblijf op Ceylon vonden enkele incidenten plaats die de achterdocht van de vorst opwekten. Toen De Weert zich tijdens een diner ook nog eens onfatsoenlijk en beledigend gedroeg was de maat vol en liet de koning van Kandy De Weert arresteren. De dronken De Weert verzette zich hevig en werd tijdens een worsteling gedood. Ook de meeste van zijn bemanningsleden werden omgebracht.

Dutch Period

Zo’n dertig jaar later vroeg de toenmalige koning van Kandy, Rajasinha II, alsnog Nederlandse hulp om de Portugezen te verjagen. De Nederlanders veroverden het eiland stukje bij beetje en kregen uiteindelijk in 1658 de volledige heerschappij over Ceylon. De VOC vestigde er verschillende handelsposten en verdeelde het gebied in drie bestuurlijke eenheden. Aan het hoofd stond een gouverneur, de gebieden werden bestuurd door commandeur met een Raad. De overheersing duurde tot 1796, toen de Engelsen het bestuur overnamen. In 1802 werden alle Nederlandse bezittingen op Ceylon overgedragen aan de Engelsen. De periode van de Nederlandse overheersing wordt in het huidige Sri Lanka aangeduid met de ‘Dutch Period’.

Een Zeeuwse gouverneur

Stephanus Versluys - Zeeuws Museum - KZGW - G1645
Stephanus Versluys (1694-1736). Afbeelding: Zeeuws Museum – Zeeuws Genootschap, catalogusnummer G1645.

Eén van de gouverneurs was van Zeeuwse komaf. Stephanus Versluijs, geboren te Middelburg 20 aug. 1694 – overleden te Batavia, 27 feb. 1736, was gouverneur en directeur van Ceylon van 1729 tot 1732.

Stephanus was de zoon van Cornelis Versluijs, burgemeester van Middelburg en bewindhebber van de kamer Zeeland van de VOC, en Adriana de Muncq. Op 19-jarige leeftijd kwam Stephanus Versluijs in dienst van de VOC. Hij kwam in 1713 als onderkoopman van de Kamer Zeeland van de VOC met het schip de Herstelde Leeuw aan in Azië en werd in 1715 in de rang van fiscaal te Paliacatta (Coromandel, India) geplaatst.

Herinneringen aan de VOC in Sri Lanka

De tentoonstelling vertelt het verhaal van de VOC-handel met Ceylon en wat daarvan in het huidige Sri Lanka nog te vinden is. Forten, kerken, grafstenen, een ziekenhuis en andere koloniale gebouwen. Op veel gebouwen staat nog steeds het logo van de VOC.

In één van de koloniale gebouwen is het ‘Dutch Period Museum’ ondergebracht. Daar zijn veel portretten van commandeurs en gouverneurs te zien, scheepsmodellen, familiewapens en andere herinneringen aan de Nederlandse heerschappij over Ceylon. Ook in het National Museum in Colombo zijn voorwerpen te bekijken die herinneren aan de tijd dat de VOC de heerschappij voerde over Ceylon.

Redoute Van Eck - FotoJanKoeman
Het Redoute Van Eck in Matare, Sri Lanka. Foto: Jan Koeman.

De foto-expositie 'VOC-handel met Ceylon’ is samengesteld in het kader van het project The Dutch Golden Age, waaraan de gemeente Middelburg drie jaar deelneemt. Het thema in 2018 is Handel.

De foto-expositie is vanaf 12 februari 2018 in het archiefcafé van het Zeeuws Archief te zien van maandag tot en met vrijdag en elke eerste zaterdag van de maand van 9.00-17.00 uur. De toegang is vrij.

Kom naar het archiefcafé van het Zeeuws Archief en reis mee in de fietssporen van Jan Koeman langs de historische route die Joris van Spilbergen in 1602 aflegde van Batticaloa naar Kandy en ontdek wat er in het huidige Sri Lanka nog over is uit de Dutch Period in het toenmalige Ceylon.


Fotograaf Jan Koeman

Deze foto-expositie in het Zeeuws Archief over tastbare herinneringen aan de handelsperiode van de VOC met Ceylon in het huidige Sri Lanka is samengesteld door Jan Koeman uit Kloetinge.
In het dagelijks leven is hij productmanager bij de Coöperatie Zeeuwse Vlegel te Goes en is tevens freelance fotograaf.

Jan Koeman in Sri Lanka. Foto Annet Blauwhof
Jan Koeman op reis in de voetsporen van Joris van Spilbergen, 2017. Foto: Annet Blauwhof.

Voor PUM Senior Experts bezocht Jan Sri Lanka om een bakkerij te adviseren en ging er daarna tweemaal met zijn partner Annet Blauwhof op fietsvakantie. Op de fiets legden zij 3.000 km af en bezochten vrijwel alle VOC-forten, kerken en overige gebouwen uit de ‘Dutch Period’.

In december 2017 fietste Jan met Annet langs de historische route die VOC-koopman Joris van Spilbergen in 1602 aflegde van Batticaloa naar Kandy.
Bekijk meer foto’s van de reizen van Jan Koeman door Sri Lanka op zijn website.


Online literatuur en informatie

J.H. de Stoppelaar. Balthasar de Moucheron – Een bladzijde uit de Nederlandsche handelsgeschiedenis tijdens den Tachtigjarigen Oorlog. Den Haag 1901.

Het Geheugen van Nederland. De reis van Joris van Spilbergen naar Ceylon, Atjeh en Batam 1601-160. In: Werken uitgegeven door de Linschoten Vereeniging XXXVIII. Den Haag 1933.

J. Penry Lewis. List of Inscriptions on Tombstones and Monuments in Ceylon of Historical or Local Interest, with an Obituary of Persons Uncommemorated. Colombo 1913.

VOC-site: Handelsposten op Ceylon.

L. Hovy. Ceylonees Plakkaatboek. Deel I. Hilversum 1991.
De exacte link kan hier helaas niet worden weergegeven.
Zoek op internet op: L. Hovy Ceylonees Plakkaatboek Deel I Voorwerk Teksten 1-269.

L. Hovy. Ceylonees Plakkaatboek. Deel II. Hilversum 1991.
De exacte link kan hier helaas niet worden weergegeven.
Zoek op internet op: L. Hovy Ceylonees Plakkaatboek Deel II Teksten 270-690 Nawerk.

In de bibliotheek van het Zeeuws Archief bevinden zich verschillende boeken tijdschriftartikelen over de relatie tussen Zeeland en Ceylon.

VOC-Fort in Galle, Sri Lanka. FotoJanKoeman
Het VOC-zeefort te Galle in Sri Lanka. Foto: Jan Koeman.

Bronnen

In het Zeeuws Archief bevinden zich verschillende archiefbronnen over Ceylon en Zeeuwen die daar een functie bekleedden. Hieronder een beknopt overzicht

Archief Familie Mathias-Pous-Tak van Poortvliet.
Toegang 255, inventarisnummers 61, 233 en 244.

Verzameling Aanwinsten Zeeuws Archief.
Toegang 33.5, inventarisnummer 65.

Archief Pieter van Gote.
Toegang 390, inventarisnummer 4.

Archief Familie Schorer.
Toegang 157, inventarisnummer 342 en 509.

Archief Middelburgse Commercie Compagnie.
Toegang 20, inventarisnummer 72.3.

In de archieftentoonstelling in de middeleeuwse kelders van het Zeeuws Archief zijn in ruimte 2, in vitrine 7, archiefstukken te zien uit het archief van de Veerse Compagnie van Verre van Balthasar de Moucheron. Deze archiefstukken hebben een directe relatie met de Zeeuwse pogingen handelsbetrekkingen aan te knopen met Ceylon:

- Instructie voor de kapitein van het schip de Leeuwinne van Zelant, waarop Frederik de) Houtman meevoer, 1598.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

- Instructie voor de kapitein van het schip de Leeuw van Zelant, waarop Cornelis de Houtman meevoer, 1598.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

- Artikelbrief voor kapitein Melchior Proost, verleend door Prins Maurits ten behoeve van de expeditie naar Indië, met de handtekening en zegel van Balthazar de Moucheron uit Veere, 1600.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

Dutch Reformed Church te Kalpitiya in Sri Lanka. FotoJanKoeman
De Dutch Reformed Church in Kalpitiya, Sri lanka. Foto: Jan Koeman.

Zeeuwen Gezocht

In de personendatabase Zeeuwen Gezocht komt Ceylon ook voor: Zeeuwen die op verschillende manier met Ceylon te maken hadden.

Afbeeldingen

In de Zelandia Illustrata, de collectie van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, die in het Zeeuws Archief berust, bevindt zich een zwart-wit afbeelding van Stephanus Versluys, gouverneur van Ceylon.

In het Zeeuws Museum is het originele portret van gouverneur Stephanus Versluys in kleur te zien.

Bookmark and Share

Catalogus foto-expositie VOC-handel met Ceylon

Klik op deze foto van Fort Hammenhiel, Sri Lanka, om de catalogus te bekijken. Foto Jan Koeman.