De voormalige gemeenten Aagtekerke, Biggekerke, Domburg, Gapinge, Grijpskerke, Koudekerke, Meliskerke, Oostkapelle, Serooskerke, Vrouwenpolder, Westkapelle en Zoutelande zijn opgegaan in Veere. Hier vind je de historische gemeentewapens van deze plaatsen op een rijtje.
Gemeente Aagtekerke
Het wapen van Aagtekerke is het officiële wapen van de voormalige gelijknamige gemeente op Walcheren. Op het wapen is Agatha van Sicilië afgebeeld — zij was de patroonheilige van het dorp.
Het wapen werd in gebruik genomen op 9 februari 1838, toen het werd toegekend door de Hoge Raad van Adel. Tot aan de gemeentelijke herindeling in 1966 bleef het in gebruik. Daarna ging Aagtekerke op in de gemeente Mariekerke, en werd het wapen deels opgenomen in het nieuwe gemeentewapen van Mariekerke.
De heilige Agatha stond al eerder op het heerlijkheidswapen van Aagtekerke, al was daar een klein verschil: ze werd toen afgebeeld in natuurlijke kleuren. Omdat dit wapen niet voorkomt in de Nieuwe Cronijk van Zeeland uit 1696, vermoedt men dat het heerlijkheidswapen pas daarna is ontstaan.
Leuk detail: bij de ingang van camping ’t Hof Klein Duinvliet staat een grenspaal met aan de ene kant het wapen van Aagtekerke en aan de andere kant dat van Oostkapelle. Boven elk wapen is ook de eerste letter van de bijbehorende gemeente te zien. De officiële beschrijving van het wapen luidt:
Van zilver beladen met de buste van eene vrouw van goud, gekeerd ter regter zijde.
Dat wil zeggen: een zilverkleurig schild met daarop een gouden vrouwenbuste, die naar heraldisch rechts kijkt — voor de toeschouwer dus naar links. Volgens de klassieke heraldiek is dit eigenlijk niet toegestaan, omdat het ‘metaal op metaal’ betreft (zilver op goud), iets wat normaal gesproken een ‘raadselwapen’ oplevert. Toch is het zo geregistreerd. In de beschrijving staat verder niets over haar kapsel of kleding, maar op de afbeelding draagt ze haar haar in een knot en is ze gekleed.
Gemeente Biggekerke
Tussen 1817 en 1966 had de voormalige Zeeuwse gemeente Biggekerke een eigen gemeentewapen. In 1966 werd de gemeente samengevoegd met Koudekerke en Zoutelande tot de nieuwe gemeente Valkenisse. In het nieuwe wapen van Valkenisse zijn elementen verwerkt uit de wapens van deze drie voormalige gemeenten. Tegenwoordig valt het grondgebied van Biggekerke onder de gemeente Veere.
Blazoenering
Bij de toekenning van het wapen op 31 juli 1817 is geen officiële beschrijving (blazoenering) vastgelegd door de Hoge Raad van Adel — alleen een tekening is bewaard gebleven.[1] Op basis daarvan zou het wapen als volgt omschreven kunnen worden:
In zwart 3 zespuntige sterren van goud, geplaatst 2 en 1, afwisselend met 3 visschen van zilver.
Of iets concreter: het zwarte schild toont drie goudkleurige sterren met zes punten, in een patroon van twee bovenin en één onderin. Daartussen en eronder staan drie zilveren vissen. Bovenin zie je dus van links naar rechts: een vis, een ster, een vis. Onderaan: een ster, een vis, een ster. Het wapen heeft geen kroon en er zijn ook geen schildhouders toegevoegd.
Krommenhoeke
Biggekerke was in de 17e eeuw een zelfstandige heerlijkheid met een heel ander wapen: een rood schild met daarop zes zilveren leliën. Het wapen dat Biggekerke in 1817 kreeg, is waarschijnlijk geïnspireerd op het oudere wapen van Krommenhoeke — een dorp dat na de Reformatie bij Biggekerke werd gevoegd.
Een opmerkelijk detail is dat de vissen op het wapen destijds werden aangeduid als scharren. In de volksmond worden die vissen ook wel biggen genoemd, en dat maakt het wapen extra bijzonder: het is een zogenaamd sprekend wapen, waarbij het beeld direct verwijst naar de naam van het dorp.
Gemeente Domburg
Domburg heeft in zijn geschiedenis twee officiële versies van het stadswapen gekend. Het verschil? Alleen de kroon boven het schild werd iets anders vormgegeven. De rest bleef vrijwel identiek.
Op het wapen staat een zilveren burcht, wat mogelijk verwijst naar de oude naam van de stad: Duinburcht. Of er ooit echt een burcht of kasteel in Domburg heeft gestaan, is trouwens niet bekend. De afbeelding kan dus ook symbool staan voor de stadsrechten die Domburg in 1223 kreeg van graaf Floris IV van Holland.
Daarmee is het wapen een mooi voorbeeld van een sprekend wapen — het beeld op het schild vertelt iets over de naam of geschiedenis van de plaats.
Herkenbaar gebleven
Sinds de oudste bekende versie van het wapen is er aan de afbeelding zelf nauwelijks iets veranderd. De enige echte aanpassingen hadden te maken met de kroon of de eventuele toevoeging van schildhouders. Ook de kleuren zijn in de loop der tijd nagenoeg hetzelfde gebleven.
Toen Domburg in 1966 fuseerde met Oostkapelle, werd besloten om het wapen van Domburg gewoon te blijven gebruiken. Pas in 1997, bij de vorming van de nieuwe gemeente Veere, verdween het wapen uit officieel gebruik.
De nieuwe gemeente koos ervoor om het oude wapen van Veere aan te houden, waardoor het Domburgse wapen niet is meegenomen in een nieuw ontwerp.
Blazoen
In 1969 is de officiële beschrijving van het wapen aangepast, maar het beeld zelf bleef ongewijzigd. Hier de oorspronkelijke blazoenering uit 1817:
Van lazuur beladen met een dubbele burgt van zilver. Het schild gedekt met een kroon van 5 fleurons, alles van goud.
Dat betekent dat het wapen bestaat uit een blauw schild met daarop een zilveren burcht — bestaande uit twee delen — en een klein torentje met kantelen in plaats van een dak. Boven het schild prijkt een gouden markiezenkroon met vijf bladeren (fleurons).
Gemeente Gapinge
Op 31 juli 1817 kreeg de voormalige Zeeuwse gemeente Gapinge officieel haar wapen toegekend, bij besluit van de Hoge Raad van Adel. De gemeente heeft er echter niet lang gebruik van gemaakt: in 1857 werd Gapinge samengevoegd met de gemeente Vrouwenpolder. Daarmee verdween ook het wapen uit officieel gebruik.
Er is geen officiële beschrijving (blazoenering) van het wapen bewaard bij de Hoge Raad van Adel. De gangbare omschrijving is als volgt:
In rood een geharnast gapend mannenhoofd van natuurlijke kleur.
Wat betekent dat? Het schild is rood — of in heraldische termen: keel — met daarop het hoofd van een man die gaapt. Zijn gezicht heeft een natuurlijke (vleeskleurige) teint, en hij draagt een zilverkleurige helm en harnas. Het gaat dus om een geharnast hoofd, een beetje alsof je een ridder ziet gapen.
Deze afbeelding is ook terug te vinden in de originele tekening die bij de Hoge Raad van Adel is bewaard. Daaruit blijkt dat het hier niet zomaar om een hoofd gaat, maar echt om een ridderlijk, geharnast figuur.
Ook A.J. van der Aa beschrijft het wapen op vergelijkbare manier in zijn Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden uit de 19e eeuw.
Een sprekend wapen?
Omdat het hoofd op het schild een open mond heeft, is er weleens gesuggereerd dat het hier om een zogenaamd sprekend wapen gaat — een knipoog naar de naam Gapinge. Of dat echt de bedoeling was, weten we niet zeker. Maar het blijft een aardig detail.
Gemeente Grijpskerke
Op 31 juli 1817 werd het wapen van Grijpskerke officieel toegekend door de Hoge Raad van Adel. De gemeente voerde het sindsdien als gemeentewapen, tot aan de opheffing.
Het ontwerp was echter allesbehalve nieuw: het was al in de 17e eeuw in gebruik als heerlijkheidswapen. Ook het geslacht Van Grijpskerke gebruikte exact dit beeldmerk als familiewapen.
In het officiële register van de Hoge Raad van Adel is geen blazoenering opgenomen — dus geen formele tekstuele beschrijving van het wapen. Maar op basis van het ontwerp zou het wapen als volgt omschreven kunnen worden:
Van sabel beladen met 9 leliën van zilver, staande 3, 3 en 3.
Dat betekent: een zwart schild (sabel), met daarop negen zilveren lelies (fleur-de-lys), netjes gerangschikt in drie rijen van drie.
Gemeente Koudekerke
Op 31 juli 1817 werd het wapen van de Zeeuwse gemeente Koudekerke officieel bevestigd door de Hoge Raad van Adel. Het bleef in gebruik tot 1 juli 1966, toen de gemeente in delen opging in Valkenisse, Vlissingen, Middelburg en Mariekerke.
Daarmee kwam er een einde aan het gebruik van het wapen als gemeentewapen. De kerk uit het oude wapen keerde later terug in het wapen van Valkenisse.
De officiële beschrijving luidde:
In goud een kerk van keel, gedakt van azuur, de toren rechts, en vergezeld van een dorre boom van sabel, alles staande op een grond van sabel.
Het wapen toont een gouden schild met daarop een rode kerk met blauwe daken. Rechts van de kerk staat een kale, zwarte boom. Beide elementen rusten op een zwarte grond.
Het gaat hier om een sprekend wapen: een kerk met een kale boom als verwijzing naar een winterse situatie.
Gemeente Meliskerke
Het wapen van Meliskerke was het officiële wapen van de voormalige Zeeuwse gemeente met dezelfde naam. Het werd in gebruik genomen op 31 juli 1817, de dag waarop het door de Hoge Raad van Adel werd toegekend. De gemeente voerde het tot 1966, toen Meliskerke opging in de gemeente Mariekerke.
Het ontwerp van het wapen is identiek aan dat van het adellijke geslacht Van Melis. Ook de heerlijkheid Meliskerke maakte er al gebruik van, wat terug te vinden is in de 17e-eeuwse Nieuwe Cronijk van Zeeland.
Hoewel de beschrijving van het wapen niet in het officiële register van de Hoge Raad van Adel is opgenomen, werd het wapen van 1817 tot 1966 als volgt omschreven:
In sabel 3 kepers van zilver, vergezeld door 2 sterren van goud in de bovenste schildhoeken.
Oftewel: een zwart schild met daarop drie zilveren kepers (V-vormige banen die naar boven wijzen). In de bovenhoeken van het schild, tussen de punt van de bovenste keper en de rand van het schild, staan twee goudkleurige sterren met zes punten.
Herberg
Naar verluid verwezen de twee sterren in het wapen naar de twee veldwachters (in plaats van één) die Meliskerke vroeger had. Waarom waren er maar liefst twee agenten nodig voor dit kleine dorp?
Vandaag de dag is in Meliskerke nog steeds de enige slijterij op Walcheren gevestigd die een vergunning heeft om de hele week ook ’s avonds open te zijn. Op de plaats van die slijterij was vroeger (en nog steeds) een herberg gevestigd.
Veel reizigers en dagjesmensen die van Middelburg of een andere plaats op het eiland naar Domburg reisden, stopten hier om te rusten en te eten of drinken. En vooral vanwege dat drinken waren er twee veldwachters nodig voor de ordehandhaving.
Gemeente Oostkapelle
Op 10 november 1819 werd het wapen van de ambachtsheerlijkheid Oostkapelle bevestigd door de Hoge Raad van Adel. Na de invoering van de gemeentelijke indeling bleef dit heerlijkheidswapen in gebruik als gemeentewapen.
In 1909 vroeg de gemeente om een kopie van het wapendiploma, maar kreeg van de Hoge Raad te horen dat er officieel geen gemeentewapen bestond. In de jaren ’50 besloot de gemeente daar niet langer genoegen mee te nemen en vroeg om officiële toekenning.
Die volgde op 23 april 1956. Per 1 juli 1966 ging Oostkapelle op in de gemeente Domburg, die in 1997 opging in de gemeente Veere. Daarmee verviel het wapen definitief als gemeentewapen.
De blazoenering van het heerlijkheidswapen luidde:
Zijnde van lazuur, beladen met twee dwarsbalken van goud.
Voor het gemeentewapen werd dit aangepast tot:
In azuur twee gouden dwarsbalken. Het schild gedekt door een gouden kroon van drie bladeren en twee paarlen.
Het wapen toont een blauw schild met daarop twee horizontale, gouden balken. Boven het schild prijkt een gravenkroon.
Een officiële verklaring voor het wapen ontbreekt. Wel is bekend dat het sinds de zeventiende eeuw in gebruik was.
Daarvóór voerde Oostkapelle een ander wapen: een rode kerk met blauw dak, geplaatst op een zilveren veld, met in de rechterbovenhoek een gouden zon.
Gemeente Serooskerke
Op 31 juli 1817 werd het wapen van de gemeente Serooskerke officieel bevestigd door de Hoge Raad van Adel. Bij de gemeentelijke herindeling op 1 juli 1966 ging Serooskerke op in de gemeente Veere. Daarmee kwam het wapen definitief te vervallen als gemeentewapen.De blazoenering van het wapen luidde:
Van lazuur met drie hondenkoppen van goud.
Het wapen toont een blauw schild met daarop drie gouden hondenkoppen.
Het wapen is afkomstig van het heerlijkheidswapen van de heerlijkheid Serooskerke. In de Nieuwe Cronijk van Zeeland worden de koppen beschreven als zilver van kleur, met rode tongen.
Het wapen is afgeleid van het familiewapen van het geslacht Van Tuyll van Serooskerken, waarvan de kleuren zilver en rood zijn. Bij de toekenning in 1817 werd gekozen voor de rijkskleuren blauw en goud. Deze versie van het wapen is gelijk aan dat van Serooskerke op Schouwen-Duiveland.
Gemeente Vrouwenpolder
Op 31 juli 1817 werd het wapen van de gemeente Vrouwenpolder bij besluit van de Hoge Raad van Adel bevestigd. In 1857 werd de gemeente Gapinge samengevoegd met Vrouwenpolder. Omdat de gemeentenaam niet werd aangepast, bleef het oorspronkelijke wapen in gebruik.
Bij de gemeentelijke herindeling van 1966 ging Vrouwenpolder op in de gemeente Veere. Sindsdien is het wapen niet langer in gebruik.
Het wapen geldt als een sprekend wapen: de oorspronkelijke naam van het dorp luidde Onze Lieve Vrouwenpolder.
In het register van de Hoge Raad van Adel is alleen een tekening opgenomen. Een mogelijke beschrijving van het wapen zou als volgt hebben kunnen luiden:
In zilver O.L. Vrouwe, gekleed van purper, gekroond van goud, dragende op de linkerarm het kind Jezus, gekleed van azuur en gekroond van goud, en houdende in de rechterhand een scepter, eveneens van goud, beide hoofden omgeven met een stralenkrans.
Het schild toont een zilveren veld met daarop Maria met Kind. Maria is gekleed in purper, draagt een gouden kroon en houdt in haar rechterhand een gouden scepter.
Op haar linkerarm rust het kind Jezus, gekleed in blauw en eveneens gekroond. Beiden dragen een gouden kroon en gouden aureool en zijn van natuurlijke kleur.
Gemeente Westkapelle
Op 31 juli 1817 werd het wapen van de gemeente Westkapelle bij Koninklijk Besluit toegekend, op advies van de Hoge Raad van Adel. De gemeente Westkapelle ontstond op 1 januari 1816 uit een fusie van de gemeenten Westkapelle-Binnen, Westkapelle-Buiten en Sirpoppekerke.
In 1997, 181 jaar later, werd de gemeente opgeheven en ging zij op in de gemeente Veere. Het bestaande wapen van Veere werd gehandhaafd, waarmee het wapen van Westkapelle verviel.
De oorspronkelijke tekening uit 1816 werd zonder blazoenering in het archief opgenomen. In 1817 voegde de Hoge Raad van Adel alsnog een officiële beschrijving toe:
Van lazuur, beladen met drie burgten van zilver, waarvan het bovenste deel van goud, staande op een terras van goud. Het schild gedekt met een kroon van goud met elf paarlen.
Het schild is blauw van kleur en toont drie zilveren burchten, elk voorzien van een gouden bovenbouw. Deze staan op een gouden terras. Door de combinatie van zilver op goud is het wapen een zogenaamd raadselwapen. Het schild wordt gedekt door een gouden kroon met elf parels.
Verklaring
Voor de oorsprong van het wapen bestaan twee verklaringen. De drie torens zouden verwijzen naar een Romeinse graf- of geloftesteen die in 1514 op het strand zou zijn gevonden. Een andere uitleg stelt dat de stad driemaal werd verplaatst: het eerste Westkapelle verdronk, het tweede werd verwoest, waarna het huidige ontstond.
Verschillende zegels uit de 16e en 17e eeuw weken af van het uiteindelijke wapen. Een 16e-eeuws zegel toonde een gesloten stadspoort met drie torens, bekroond met kruisen. Een zegel uit de 17e eeuw liet een getinneerde poort zien met drie openingen en een middentoren met puntdak en kruis.
In Smallegange’s Nieuwe Cronyk van Zeeland (1700) is echter al een afbeelding opgenomen van het wapen in de vorm zoals het later officieel werd vastgesteld.
Gemeente Zoutelande
Het wapen van Zoutelande werd op 31 juli 1817 door de Hoge Raad van Adel bevestigd aan de Zeeuwse gemeente Zoutelande. Op 1 juli 1966 ging de gemeente op in de nieuwe gemeente Valkenisse, waarmee het wapen als gemeentewapen kwam te vervallen.
De leeuw met barensteel uit het wapen van Zoutelande keerde terug in het wapen van Valkenisse. Sinds 1 januari 1997 maakt Zoutelande deel uit van de gemeente Veere.
De blazoenering luidt als volgt:
In goud een leeuw van keel, waaroverheen een barensteel van azuur van drie hangers.
Het schild is goud van kleur en toont een rode leeuw, waarover een blauwe barensteel met drie hangers is geplaatst. De heraldische kleuren zijn goud (geel), keel (rood) en azuur (blauw).
Verklaring
Het wapen is afgeleid van het wapen van Holland. De familie Van Zoutelande pretendeerde dat ze afstamde van de graven van Holland. De barensteel symboliseert een jongere tak van dit geslacht. Het wapen is onder andere te vinden op de wapenkaart van Smallegange uit 1696.