Vrienden ® Aanwinst: Register, 6-11-2006

‘Registre van den Criminele Saecken’ uit Veere terug in het archief
Nieuwe aanwinst dankzij de Stichting Vrienden van het Zeeuws Archief

Het Zeeuws Archief heeft een bijzondere aanwinst verworven, namelijk het ‘Registre van den Criminele Saecken’ uit Veere. Het gaat om een laat zestiende-eeuws register in een perkamenten band met vonnissen van de vierschaar (de rechtbank) van Veere. De aanwinst kwam tot stand dankzij het initiatief van de Stichting Vrienden van het Zeeuws Archief.

Verborgen bestaan
Eeuwenlang heeft het Registre van den Crimenele Saecken van de Veerse vierschaar een verborgen bestaan geleid. Het register dwaalde honderden jaren geleden af uit de archieven van de vierschaar. De band bevat talrijke vonnissen, waaronder die van heksen die in 1565 tot de brandstapel werden veroordeeld.
Zwarte magie was in de middeleeuwen reden om iemand te veroordelen. Een misoogst of het overlijden van mensen of dieren waren vaak aanleiding tot het zoeken van een zondebok.

Hekserij bestraft met brandstapel
Tot heksenvervolging kwam het voornamelijk in de zestiende eeuw toen in de rechtspraak werd aangedrongen op strengere bestraffing van hekserij. Was iemand als heks voor het gerecht gesleept dan golden de normale procesregels. In juni 1565 veroordeelde de Veerse vierschaar twee vrouwen tot de brandstapel. Het ging om Digne Robbertsdochter alias ‘Water en broot’ en Geertruid Willemsdochter. Zij zouden hun ziel aan de duivel hebben verkocht en smeerseltjes hebben gemaakt die op mens, dier en schepen een kwade invloed hadden.

Aankoop
Het vonnis van deze heksen, evenals dat van andere tot de doodstraf of andere zware straffen veroordeelden, werd ingeschreven in het Registre van den Criminele Saecken. Aangenomen werd dat dit boek eeuwen geleden verloren was gegaan, totdat het op een veiling opdook. Het register kon worden aangekocht dankzij financiële steun van de Vereniging Vrienden van Veere, de Gemeente Veere en de initiatiefnemer tot de aankoop, de Stichting Vrienden van het Zeeuws Archief.

Presentatie
Het register werd op 4 november 2006 in Veere, tijdens het vijftigjarig jubileum van de Vereniging Vrienden van Veere, feestelijk aangeboden aan de burgemeester van Veere. Hij heeft het op zijn beurt overgedragen aan de directeur van het Zeeuws Archief, waar de archieven van Veere worden beheerd. Hij heeft het register na honderden jaren kunnen herenigen met de andere registers van de rechtbank in de depots van het Zeeuws Archief, waaruit het door elke geïnteresseerde kan worden opgevraagd in de studiezaal.

Televisie-aandacht
De redactie van het AVRO-televisieprogramma ‘Nieuw in Nederland’ vond het register en de hereniging zo uniek, dat zij het graag aan de Nederlandse kijker wilde laten zien. Het programma zet bijzondere aanwinsten van Nederlandse musea en andere cultuur-historische instellingen in de schijnwerpers. Het tv-programma liet in deze uitzending tevens zien op welke manier mensen in die tijd tegen hekserij aankeken en hoe er in de rechtspraak mee werd omgegaan. [Bekijk de uitzending op de AVRO-website]

Inzage
Het register is, zoals vrijwel alle archiefstukken, voor iedereen vrij ter inzage in de studiezaal van het Zeeuws Archief. Het maakt onderdeel uit van het bestand "Rechterlijke Archieven Zeeuwse Eilanden" (RAZE) en is daarin te vinden onder inventarisnummer 277b [beschrijving].