Catalogus tentoonstelling Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017

Zeeuws Archief 3 april 2017 – 3 februari 2018

Vervaardigd in het kader van de festiviteiten rondom Middelburg 800 jaar stadsrechten in 2017

Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017 – Grepen uit de geschiedenis van een jarige stad


Middelburg 800 jaar stad

Middelburg ca. 1570. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel I nr 299
Plattegrond van Middelburg rond 1570, met op het midden van de Markt de Westmonsterkerk, die in 1575 is afgebroken. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap Zelandia Illustrata, deel I nr 299.

Vitrine 1 – Middelburg 800 jaar stadsrechten

In 2017 vieren we dat Middelburg 800 jaar geleden stadsrechten kreeg van Graaf Willem I van Holland en gravin Johanna van Vlaanderen. Het stadsrecht uit 1217 is verloren gegaan, maar de tekst ervan was overgeschreven in het Gulden Register. Uit dit register is de tekst regelmatig overgeschreven. Van oudste stadszegel is een afdruk bewaard gebleven.

1. Uittreksel uit het Gulden Register van Middelburg van het privilege aan de stad Middelburg in 1217 verleend door graaf Willem I van Holland en gravin Johanna van Vlaanderen, waarin wordt bepaald dat niemand uit Middelburg in Vlaanderen of Holland mag worden gearresteerd dan alleen voor hun eigen misdaden, circa 1660.
Zeeuws Archief, archief Stad en Gemeente Arnemuiden, toegang 1200, nr 9.

2. De zegels en contra-zegels van graaf Willem I van Holland, gravin Johanna van Vlaanderen en het zegel van Rooms koning Willem II, die de stad Middelburg in 1217 en 1254 privileges verleenden. Kopergravure gewassen in Oostindische inkt, z.j..
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel III, toegang 296, nr 688.

3. Akte waarbij Burgemeesters en schepenen van Middelburgh oorkonden, dat Willem Layken en Adelijsse, zijn echtgenote, aan de abt en het klooster te Middelburg het tiend te Swetelinkerke, pachtgoed van het kapittel van Sint Pieter te Utrecht, verkopen. “Ghegheven in den jare ons Heren dusent tvehondert seven ende neghentigh des Saterdaghes voer Sente Gregorijs daghe”, 8 maart 1297 [1298] (Datering in Paasstijl. Pasen viel op 6 april 1298. Daarvoor was het toen dus nog 1297. Sint Gregoriusdag valt op 12 maart). Met het zegel van de stad Middelburg in groene was.
Zeeuws Archief, archief Onze Lieve Vrouwe Abdij te Middelburg, toegang 27, nr 99.

Lees meer over deze akte en het zegel, dat het tot nu toe oudst bekende stadszegel van Middelburg is.

Aan de wand

“Middelburgum, Selandiae opp(idum), situ, opere et mercimoniis florentiss(imum)”. Plattegrond van Middelburg, ca 1570, met opstanden van huizen en gebouwen, titel rechts onderaan in cartouche, wapen van Zeeland links bovenaan en drie figuren links onderaan. Kopergravure door F. Hogenberg, z.j. Uit: G. Braun en F. Hogenberg, Urbium praecipuarum totius mundi theatrum (Keulen, 1572-1618) dl II p. 28. (Vgl. nr 296, uit een van de uitgaven van Guicciardini).
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel I, toegang 294, nr 299.

Vitrine 2 – Bewoners van het Van de Perrehuis

Het Van de Perrehuis kent een lange bewoningsgeschiedenis. De oudste bewoners waren de ridders van de Duitse Orde die in 1316 hier hun commanderij stichtten. Na de Reformatie werden de gebouwen door particulieren bewoond. De meest markante bewoners waren leden van de families Van Reigersberg, Van de Perre en Schorer. Vanaf 1838 kwamen de panden in eigendom van het Rijk die er de rechtbank in onderbracht. De huidige bewoner is het Zeeuws Archief.

1. Akte waarbij Henriic Dode van West-Souburg met goedvinden van Pieter Janszoon en zijn verwanten, afstand doet van wagenlopen (Landmaat) ten behoeve van de abt en de abdij van Middelburg die zij van hen te leen hadden, 29 september 1284.
Met de zegels van Jan heeren Peters zoon, Willem Boudins zoon, Symon Boudins zoon en Jan Willems zoon van Souburg, de proost van Soetendale, de gardiaan van Middelburg en de commandeur van Zantvoord in groene was. De zegels van Henric Dode en de deken van Walcheren zijn verloren gegaan.
Zeeuws Archief, archief Onze Lieve Vrouwe Abdij te Middelburg, toegang 27, nr 85.

De commanderij van de Duitse Orde is van 1273-1316 gevestigd in Zantvoord, tussen Middelburg en Buttinge. In 1316 krijgt de Duitse orde toestemming om tegenover de Noordmonsterkerk een ordehuis met een kapel te bouwen. In 1574 gaat Middelburg over tot de Reformatie en verlaten de commandeur en zijn personeel het Duitse Huis. Willem van Oranje geeft Anna van Bourgondië de beschikking over de commanderij. Zij koopt het huis in 1581. Vanaf 1621 is het huis en erf ‘achter Sinte Pieterskercke’ in eigendom van de vooraanstaande Zeeuwse familie Van Reigersberg.

2. Mr Johan Adriaen van de Perre, (1738-1790), lid van het stadsbestuur van Middelburg, representant van de Eerste edele van Zeeland 1768-1779, maecenas. Silhouet met de vier kwartierwapens, z.j..
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel IV, toegang 297, nr 718.

De echtgenote van Johan Adriaen van de Perre, Jacoba van den Brande (1735-1794), erft in 1762 het huis van haar oom, Jacobus van Reigersberg (1704-1762). Het echtpaar laat het pand door de Antwerpse architect Jan Peter van Bauerscheidt de jonge (1699-1768) en zijn neef architect Engelbert Baets (1719-1795) verbouwen tot een stadspaleis. De eerste steen voor de markante gebogen voorgevel wordt gelegd in 1765. Het woonhuis is bekend onder de naam De Commanderie. Het echtpaar sterft kinderloos.

3. Reglement voor de kamerdienaar en hofmeester van het echtpaar Van de Perre-Van den Brande. Het reglement omschrijft de dagelijkse werkzaamheden van het personeel, waarmee het een inkijkje biedt op het leefritme van het echtpaar Van de Perre-van den Brande.
Zeeuws Archief, verzameling Van de Perre-Schorer, toegang 107, nr 49.

4-5. Voorzijde van en fragment (3 januari – 5 februari 1810) uit het dagboek van Jacob Hendrik Schorer (1760-1822) pensionaris van Middelburg 1781-1794, lid van de stedelijke raad van Middelburg 1802-1808, burgemeester van Middelburg 1808-1810, Gouverneur des Konings 1814-1817, bijgehouden op losse velletjes, juli 1809 – 5 december 1810.
Zeeuws Archief, archief familie Schorer, toegang 157, nr. 202.

De echtgenote van Jacob Hendrik Schorer, Johanna Maria van den Brande, erft het huis van haar in 1794 overleden tante, Jacoba van de Perre-van den Brande. Het echtpaar bewoont het huis ‘achter de Oude Kerk’ met negen kinderen. Het gezin leeft in woelige tijden en krijgt regelmatig te maken met inkwartiering.
Over de inkwartiering van Engelsen tijdens de Engelse bezetting van Walcheren in 1809 noteert Schorer op 1 februari 1810 hij in zijn dagboek: “Terwijl ik op stadhuis bezig was, kwam men mij zeggen dat 17 man bij mij in huis waren. Ik ging er dadelijk naar toe, vond ze in 't sallon, liet haar genever en bier geven. Ik ging naar den general Gilly en beklaagde mij zeer.” Schorer was des te furieus omdat zijn vrouw toen zes maanden zwanger was en sterk op haar gezondheid moest letten. Het voorval bracht Schorer tot de eerlijke bekentenis: “Ik heb nooit gedagt dat ik valsch kon wezen. Ik meen dat het mijn karakter niet is. Maar ik voel, dat ik het leeren zoude.”

Lees meer over Jacob Hendrik Schorer en zijn band met het Van de Perrehuis op de website van het Zeeuws Archief.

Lees online het dagboek van Jacob Hendrik Schorer, juli 1809 – 5 december 1810.

6. Gezicht op het Hofplein te Middelburg met voor het gerechtsgebouw een groep poserende jeugd; aan de blinde muur rechts een rij publicatieborden, prentbriefkaart ca 1900.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, toegang299, nr 3854.

In 1838 verkopen de erven Schorer het huis De Commanderie aan de provincie en het rijk om er het Provinciaal Gerechtshof in te huisvesten. In 1875 vertrekt het gerechtshof uit het gebouw en wordt een jaar later opgeheven. De rijkskweekschool wordt in het pand ondergebracht, maar niet voor lang. Eind 1877 verhuizen de arrondissementsrechtbank en het kantongerecht van het stadhuis naar het voormalige hofgebouw. De eerste zitting vindt plaats op 9 januari 1878. Het kantongerecht betrekt in 1913 een monumentaal dubbelpand aan de Balans. De arrondissementsrechtbank verhuist in 1985 naar een nieuw gebouw aan de Kousteensedijk.

7. Inventaris van de lokaal- en bureaumeubelen, zijnde rijkseigendom in gebruik bij de Arrondissementerechtbank in het stadhuis te Middelburg, 21 augustus 1867.
Zeeuws Archief, archief Arrondissementsrechtbank te Middelburg, toegang 701, nr 7.

8. Begroting van de meubelmaker/tapijtwerker wegens werkzaamheden ten behoeve van de verhuizing van de arrondissementsrechtbank van het stadhuis naar het voormalige hofgebouw aan het Hofplein te Middelburg, 20 november 1877.
Zeeuws Archief, archief Arrondissementsrechtbank te Middelburg, toegang 701, nr 7.

9. Plechtige openbare zitting in de grote audiëntie- of gobelinzaal van het gerechtshof aan het Hofplein te Middelburg ter gelegenheid van het afscheid van jonkheer Aarnout van Reigersberg Versluys als president van de rechtbank, foto 21 september 1909. Van links naar rechts: J.H. van Bel, de nieuwe vice-president, B.W.F. Kronenberg, de nieuwe president, Jhr. A. van Reigersberg Versluys, de vertrekkend president, G.F. baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, de nieuwe rechter, Jonkheer Snouck Hurgronje, de griffier.
Zeeuws Archief, archief Familie Van Reigersberg Versluys, toegang 469, nr. 19.

10. De ‘gobelinzaal’ in het gerechtsgebouw aan het Hofplein te Middelburg. Prentbriefkaart, ca 1915.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, toegang 299, Prentbriefkaarten, nr 3856.

Links op de muur

Johan Adriaen van de Perre (1738-1790). Pastelkrijt door P. de Sompsois, 1784.
Reproductie. Origineel in Zeeuws Museum, collectie Zeeuws Genootschap, nr G1628.

Rechts op de muur

Jacob Hendrik Schorer (1760-1822). Olieverf op doek door Johan Pieter Bourjé, 1818.
Reproductie. Origineel in Zeeuws Museum, collectie Zeeuws Museum, nr M76-044.

Lees meer over Jacob Hendrik Schorer op de website van het Zeeuws Archief.

Op de achtermuur

Gezicht op de arrondissementsrechtbank (het huidige Van de Perrehuis waarin de kantoren van het Zeeuws Archief zijn ondergebracht) aan het Hofplein te Middelburg, 1850. Ingekleurde tekening gewassen in O.I. inkt door Jan Frederik Schütz (1817-1888).
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel II, toegang 295, nr 447.

Staand

Advocaat in de voormalige Arrondissementsrechtbank
De drager van deze toga was Eduard Smit, advocaat van 1983-2016. Hij heeft heel wat voetstappen achtergelaten in het Van de Perrehuis. Er moesten in korte tijd flinke afstanden worden afgelegd tussen de verschillende ruimtes.
Als de toga niet werd gedragen, hing hij in een kast in de advocatenkamer op de eerste verdieping van het Van de Perrehuis.

Bruikleen toga: mr. E.G.M Smit, advocaat te Middelburg 1983-2016.
Bruikleen paspop: Zeeuws Museum te Middelburg.
Overige materialen: particuliere bruikleen.

Op het beeldscherm

Video van de bouw van het Zeeuws Archief naar het ontwerp van Jan Benthem van Bethem Crouwel Architekten, 2000.
Camera en samenstelling: Leo Hollestelle. Montage: Omroep Zeeland.

Bekijk de video over de bouw van het Zeeuws Archief op het YouTube-kanaal van het Zeeuws Archief.

Na het vertrek van de rechtbank wordt het rechtbankgebouw bestemd voor huisvesting van het Rijksarchief in de provincie, dat fuseert met de gemeentearchieven van Middelburg en Veere tot het Zeeuws Archief. Tussen 1997 en 2000 worden de bijgebouwen van de rechtbank gesloopt waarna uitgebreid archeologisch onderzoek wordt uitgevoerd. Staatssecretaris Nuis van OC&W draait op 3 maart 1998 de eerste paal. In de nieuwbouw worden de archiefdepots en de publieksruimten ondergebracht. De oudbouw is bestemd voor de kantoren van de archiefmedewerkers. Restauratie-architect Cor Bouwstra van Verlaan & Bouwstra architecten, neemt de restauratie van het Van de Perrehuis voor zijn rekening. Eind 1999 nemen de medewerkers van het Zeeuws Archief hun intrek in het Van de Perrehuis en kunnen bezoekers gebruik maken van de nieuwe ruimtes. De officiële opening van het Zeeuws Archief door mr Pieter van Vollenhoven vindt plaats op woensdag 14 juni 2000.

Lees meer over het Van de Perrehuis en de nieuwbouw van het Zeeuws Archief op de website van het Zeeuws Archief.

Boven de deur

Ruitvormig houten bord met het stadswapen van Middelburg en het jaartal 1817.
Bruikleen: Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Middelburg, nr 1002.

Het wapen van Middelburg werd op 31 juli 1817 officieel vastgesteld. De beschrijving luidt: ‘De Rijksadelaar, houdende op deszelfs borst een schild van keel, beladen met een dubbelde tooren van goud.’ De kroon boven de kop van de adelaar is nooit officieel aan Middelburg verleend. Op 31 juli 2017 bestaat het in 1817 officieel vastgestelde stadswapen 200 jaar.

Vitrine 3 – Geboorteakte van Middelburg

In 2017 vieren we dat Middelburg 800 jaar geleden stadsrechten kreeg van Graaf Willem I van Holland en gravin Johanna van Vlaanderen. Dit stadsrecht uit 1217 is verloren gegaan, maar de tekst ervan is overgeleverd omdat die was overgeschreven in het Gulden Register. Uit dit register is de tekst regelmatig overgeschreven en in druk verschenen.

1. Gedrukte Latijnse tekst van het stadsrecht van Middelburg uit 1217, gegeven door graaf Willem I van Holland en gravin Joanna van Vlaanderen.
Mattheus Smallegange. Cronyk van Zeeland. Facsimile Vlissingen : Bikker, 1976. Oorspronkelijke uitgave Middelburg : Johannes Meertens, 1696.
Zeeuws Archief, bibliotheek, nr intern zeel 938.

“In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Amen. Hec est lex, que kora dicitur, oppidanorum de Middelburch, firmata iuramento earum personarum quarum tam nomina quam sigilla supponuntur.”
Zo luiden de eerste regels van het stadsrecht van Middelburg uit 1217.
Een moderne Nederlandse vertaling van de Latijnse tekst luidt:
“In de naam van de Vader, de Zoon en de heilige geest. Amen.
Dit is de wet, die keur wordt genoemd, van de poorters van Middelburg, bevestigd met de eed van die personen van wie namen en zegels hieronder geplaatst zijn.” (Cox 2011)
Het stadsrecht van 1217 werd aan Middelburg verleend door Willem I, graaf van Holland en Johanna van Constantinopel, gravin van Vlaanderen. Het stadsrecht van Middelburg uit 1217 is het oudste stadsrecht waarvan we de tekst kennen. Het stadsrecht zelf is verloren gegaan, maar de tekst is bewaard gebleven en in verschillende boeken gepubliceerd.

Lees het verhaal over het stadsrecht van Middelburg uit 1217 op de website van het Zeeuws Archief.

Vitrine 4 – Keukenkast : Koken, eten en drinken in de 13de, 17de, en 21ste eeuw

Wat gebruikten de Middelburgers, waaronder de bewoners van het Van de Perrehuis, in de keuken en op tafel? We nemen een kijkje in de keukenkast. Aan de hand van bodemvondsten uit Zeeland uit de 13de en 17de eeuw en voorwerpen uit de 21ste eeuw kun je zien hoe het kook- en eetgerei in 800 jaar is veranderd.

Zestien Zeeuwse bodemvondsten en acht hedendaagse objecten laten zien hoe in de loop van de afgelopen acht eeuwen gebruiksvoorwerpen in de keuken en op de eettafel veranderden van vorm en vooral materiaal.
De linker voorwerpen op de planken van de keukenkast zijn uit de middeleeuwse 13e eeuw, de eeuw waarin Middelburg stadsrechten kreeg van graaf Willem I van Holland en gravin Johanna van Vlaanderen. De middelste stammen uit de 17e eeuw, onze Gouden Eeuw, toen de handelaren van de Lage Landen de wereldzeeën bevoeren en grote rijkdom vergaarden. De rechter voorwerpen komen uit huishoudens van nu, 2017, het jaar waarin we Middelburg 800 jaar stadsrechten vieren.

kook- en eetgerei 13e eeuw. Archeologische collecties KZGW en SCEZ-ZAD 13e eeuw:
Een gewoon middeleeuws huis had nog geen aparte keuken. In een stad als Middelburg werd een houten woning opgebouwd uit dikke balken voor het skelet, dunne twijgen en een kleimengsel voor de muren en riet voor het dak. De keuken bevond zich in de meeste huizen in de centrale woonruimte. Daar brandde in het midden een haardvuur, zo ver mogelijk verwijderd van de brandbare muren. De rook ging omhoog en verdween door kieren in het dak naar buiten. Potten werden in de gloeiende houtskool gezet of aan een ketting erboven gehangen.
Het gebruiksaardewerk kende maar een beperkt aantal vormen. De kogelpotten en bakpannen werden in de directe omgeving gemaakt van bruikbare klei uit de buurt; de meeste hadden een grijze of bruinige kleur. Borden en kommen voor de gewone burgers waren van hout. We vinden ze zelden terug in de grond. Als ze kapot waren, werden ze als extra brandhoutjes in de haard gegooid.
Maar er kwamen ook handelaren langs met nieuwe producten uit verre streken, bijvoorbeeld aardewerk uit Limburg en het Rijnland dat van zichzelf waterdicht was …! Dat was toen het nieuwste van het nieuwste!

kook- en eetgerei 17e eeuw. Archeologische collecties KZGW en SCEZ-ZAD 17e eeuw:
Vierhonderd jaar later zag het kookgedeelte in een huis er heel anders uit. Vrijwel alle stadshuizen hadden stenen muren. Tegen een daarvan kon veilig een haard gebouwd worden met een stenen schouw en een schoorsteen die boven het dak uitstak. Er werd nog steeds boven open vuur gekookt. In de schouw hing een zaagvormig ‘haalijzer’, waar de kookpotten, ‘grapes’, hoger of lager aan gehangen konden worden. Bakpannen werden op een ijzeren rekje, een ‘treeft’, gezet en zo boven het vuur gehangen.
Na de middeleeuwen waren er nieuwe soorten en aardewerk bijgekomen: nieuwe vormen, nieuwe kleuren. De inspiratie kwam uit Spanje, Italië en China: majolica, faience en porselein. Meerkleurige en blauw-op-wit-decoraties werden de mode. Mooi afgewerkt aardewerk kwam op tafel; de kostbaarste stukken werden op de schouw en op kasten te pronken gezet.

kook- en eetgerei 21e eeuw. Particuliere bruiklenen 21e eeuw:
Sinds de industriële revolutie, die al in de 18e eeuw begon, werd steeds meer met machines gewerkt. Daarmee kon je een heleboel precies dezelfde voorwerpen maken. Dat was ook goedkoper. Er werden nieuwe materialen uitgevonden, zoals staal, aluminium en kunststoffen. In onze tijd kennen we daardoor een grote variatie aan vormen en kleuren.
Door de vrijwel onbeperkte mogelijkheden van vervoer, kun je tegenwoordig gebruiksvoorwerpen van over de hele wereld in onze winkels vinden. De mode van het kook- en eetgerei verandert nu veel sneller dan in de 13e en 17e eeuw.

De 13e- en 17e-eeuwse archeologische voorwerpen komen uit de collecties van het Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen (KZGW) en uit het Zeeuws Archeologisch Depot (ZAD). Ze zijn in bruikleen gegeven door de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland (SCEZ). Niet alles is Middelburgs, – zoveel representatieve, complete voorwerpen zijn hier nu eenmaal niet gevonden -, maar het komt wel allemaal de Zeeuwse bodem.
Het houten bord en de kom zijn zogenoemde replica’s: nagemaakt op basis van oude vormen. Voor originele houten voorwerpen die bij een opgraving worden gevonden is deze keukenkast te droog: ze zouden barsten.
Sommige archeologische voorwerpen zijn gelijmd, andere hebben – zichtbaar – nieuwe delen, zodat de oorspronkelijke vorm beter te begrijpen is.
De hedendaagse voorwerpen zijn door particulieren in bruikleen gegeven.

1. Om van te eten:
13e eeuw: Bord: (replica) werd in de middeleeuwen een ‘telloor’ of ‘teljoor’ genoemd. In plaats van een houten bordje werd trouwens ook wel een snee brood gebruikt; die werd mee opgepeuzeld. Particuliere bruikleen.
17e eeuw: Bord: Faience/ Delfts blauw. Porselein uit China was in de Gouden Eeuw erg geliefd, maar in de eerste jaren nog duur. Nederlandse pottenbakkers probeerden het na te maken, met witte klei uit Europa. Die was niet erg geschikt: je moest het glazuren om het net zo wit en waterdicht als porselein te maken. Voor de blauwe tekening heeft de maker goed gekeken naar een Chinees bord.
Gevonden in Sluis, Lange Wolstraat-Hoogstraat. Bruikleen ZAD 1646-3.
21e eeuw: Bord: van porselein. Dit bord is niet gedraaid, maar door een machine in een mal geperst; ook de reclameversiering is in de fabriek machinaal aangebracht. Particuliere bruikleen.

2. Om in te koken:
13e eeuw: Kogelpot: grijze kookpotten werden in de middeleeuwen gewoon in de buurt met de hand gemaakt door mensen die er handig in waren. Je kon ze los in het open vuur van de haard zetten. Dit soort aardewerk was poreus, wat als nadeel had dat etenswaar aankoekte en erin trok. Natuurlijk kon je er ook droge etenswaren, zoals erwtjes in bewaren, dan heette het een voorraadpot.
Gevonden in Aardenburg. Bruikleen ZAD 441-13.
17e eeuw: Grape: kookpot van roodbakkend, poreus aardewerk. Deze kookpot kwam in iedere huishouding in meervoud voor. Een grape is gedraaid op een draaischijf en lijkt op een kogelpot die handige oortjes en pootjes heeft gekregen. Door de twee oortjes kan hij aan twee ijzeren haken boven het vuur gehangen worden. Met de drie pootjes staat hij altijd stabiel, direct in het vuur en op tafel. In de 17e eeuw werd de binnenzijde helemaal geglazuurd en van de buitenzijde de bovenste helft. Daardoor was hij beter schoon te maken.
Gevonden ca. 1940-1945, Middelburg, centrum. Bruikleen KZGW 762-5.
21e eeuw: Pan: roestvrij staal, glazen deksel van veiligheidsglas. Particuliere bruikleen.

3. Om uit te drinken, smalle opening
13e eeuw: Beker: waterdicht, zonder dat hij geglazuurd is, dit in tegenstelling tot het grijze aardewerk dat in onze streken gemaakt werd en niet waterdicht was zonder glazuur. Het is zogenoemd proto-steengoed, de voorloper van het echte steengoed dat wij kennen van de Keulse potten. De beker werd waarschijnlijk in Limburg gemaakt, daar kwam de juiste klei voor.
Gevonden in 1919, Middelburg, Lange Noordstraat. Bruikleen KZGW 785-11.
17e eeuw: Beker, mokje: witbakkend aardewerk, vermoedelijk afkomstig uit Friesland. In de directe omgeving van Middelburg komt geen klei voor die wit blijft na het bakken. Het groene glazuur wordt gemaakt door koperoxide door het doorzichtige loodglazuur te doen. Dit soort aardewerk was een fijne afwisseling met het regionale roodbakkende aardewerk zoals de grape en de bakpannen.
Gevonden in 1927, Borssele, Coudorpe. Bruikleen KZGW 825-10.
21e eeuw: Beker: wit aardewerk. Alle kleuren en vormen zijn tegenwoordig mogelijk, zoals deze poezenbeker laat zien. Particuliere bruikleen.

4. Om uit te schenken, smalle opening:
13e eeuw: Tuitpotje: had onder meer de functie van de hedendaagse fles. Je hebt er klei voor nodig die heel hard gebakken kon worden waardoor de pot meteen vrijwel waterdicht was. De vulopening aan de bovenzijde was af te sluiten, het tuitje maakte het uitschenken gemakkelijk. ‘Pingsdorf-aardewerk’ had altijd dit soort de rode versieringen. Deze pot is waarschijnlijk in Limburg gemaakt.
Gevonden in 1973, Aardenburg. Bruikleen ZAD 339-6.
17e eeuw: Fles: de ‘kattenkop’ is kenmerkend voor de 17e eeuw. Glas was toen niet meer zo zeldzaam en kostbaar als in de middeleeuwen. Voor de wijnhandel met Frankrijk, – waar Middelburg bekend om stond – , waren veel flessen nodig. Door de grote afname werden de prijzen lager. Glaswerk verving langzamerhand de waterdichte steengoed kannen en kruiken uit het Duitse Rijnland. Oude flessen werden vroeger ook al voor nieuw glas gebruikt.
Gevonden in 1924, Middelburg, Molenwater. Bruikleen KZGW 784-1.
21e eeuw: Fles, PETflesje: PET is een afkorting van polyethyleentereftalaat, een kunststof. Dit materiaal is ontwikkeld in de 20e eeuw en we gebruiken het tegenwoordig veel. Het is lichtgewicht en goedkoop en het kan gerecycled worden. Particuliere bruikleen.

5. Om langer in te bewaren
13e eeuw: Kruik: eenvoudig kruikje van grijsbakkend aardewerk. De poreuze wand had door de verdamping aan de buitenzijde als voordeel dat vloeistoffen binnenin koel bleven. Je kon hem afsluiten met een stopje.
Gevonden vóór 1890 bij Zoutelande, strand. Bruikleen KZGW 821-22.
17e eeuw: Baardmankruikje: gemaakt in de omgeving van Keulen. Het materiaal is waterdicht van zichzelf, het glazuur is alleen voor de sier. Je kon de kruik afsluiten met een houten stopje. Ze maakten deze kruiken in allerlei maten, dit is een heel kleintje.
Gevonden in 1986, Middelburg, Geere. Bruikleen ZAD 804-58.
21e eeuw: Pak: gemaakt van karton met aan de binnen en buitenkant een laagje plastic. De buitenkant is gebruikt voor reclame en informatie. Particuliere bruikleen.

6. Om uit te eten
13e eeuw: Kom, napje: gedraaid op een houtdraaibank (replica). Particuliere bruikleen.
17e eeuw: Kom: roodbakkend aardewerk, rijk versierd. Eerst trok men er met fijne witte klei lijntjes en figuurtjes op. Als je daar met doorzichtig glazuur overheen ging, werden die lijntjes geel. Met een beetje koperoxide erdoor werd glazuur groen. Deze kom is waarschijnlijk in Noord-Holland gemaakt.
Gevonden In 2007, Vlissingen, Dokkershaven. Bruikleen ZAD 2600-20.
21e eeuw: Kom: vrijwel onbreekbaar kunststof. Particuliere bruikleen.

7. Om uit te schenken, brede opening:
13e eeuw: Kan: met een bolle bodem is hij moeilijk neer te zetten; zouden ze er een trucje voor hebben gehad? Deze is gemaakt in het oosten van België, bij Andenne. Hier gaven ze altijd al een lik glazuur aan de binnen- en buitenzijde van de potten. De lichte kleikleur en het gelige glazuur vond men in onze streken erg mooi.
Gevonden in 2003, Middelburg, Korte Noordstraat, Berghuijskazerne. Bruikleen ZAD 2049-7.
17e eeuw: Kan: van waterdicht ‘steengoed’. Hij is gemaakt in het Duitse Westerwald en werd versierd volgens de mode van toen: stroken met motiefjes die om en om blauw en paars glazuur kregen of grijs gelaten werden. Er werd rechtstreeks uit gedronken. Van oorsprong had de kan een bol, tinnen deksel dat met een scharnier aan het handvat vast zat.
Gevonden in 1850, Middelburg, Gravenstraat. Bruikleen KZGW 789-1.
21e eeuw: Thermoskan: plastic met een dubbele, glazen wand, zodat de temperatuur van binnen lang hetzelfde blijft, of er nu warme of koude dranken in zitten. Deze is gemaakt in China. Particuliere bruikleen.

8. Om te bakken en te stoven:
13e eeuw: Bakpan: heeft een holle steel: je kon er een stok insteken om hem veilig boven het vuur te verplaatsen. Dit soort roodbakkend aardewerk werd gemaakt van een kleisoort die vlakbij Zeeland, in de buurt van Bergen op Zoom voorkomt. Na het bakken in de pottenbakkersoven was de wand poreus, een beetje waterdoorlatend. De bodem van deze bakpan heeft aan de binnenzijde al wat glazuur; dat begon toen voorzichtig in de mode te komen. Het was nog wel schaars en dus duur, maar door het glazuur was de pan veel beter schoon te maken dan een niet geglazuurde pan.
Gevonden bij Biervliet, N61. Bruikleen ZAD 2945-26.
17e eeuw: Bakpan: ook van roodbakkend, poreus, aardewerk. Deze is bijna helemaal geglazuurd aan de binnenkant. De steel bestaat uit een stevige greep die wat omgevouwen is; niet aanpakken zonder pannenlap!
Gevonden ca. 1958-1961, Baarland, kasteel Hellenburg. Bruikleen ZAD 2806-9.
21e eeuw: Bakpan, Tefalpan: met een kunststoflaagje aan de binnenzijde om aanbakken tegen te gaan. Particuliere bruikleen.

Buitenvitrine

Stadsrecht 1254 en stadszegel 1595
1. Fotografische reproductie van het stadsrecht van Middelburg dat in 1254 is verleend door Rooms Koning Willem II. Het originele stadsrecht is op 17 mei 1940 tijdens de oorlogsbrand verloren gegaan.
Uit: M. van Empel en H. Pieters. Zeeland door de eeuwen heen. Deel II. Middelburg : Den Boer, 1935-1959.

2. Afdruk in rode bijenwas van het verloren gegane stadsstempel van Middelburg met het opschrift: SIGILLUM OPPIDANORUM MIDDELBURGENSIUM, 1596. Gestoken door zegelsteker François Bellart, 1595.

Buitenmuur

Middelburg 1511
“De stad Middelburg, zooals dezelve voorkomt op eene kaart berustende ten stadhuize, waarvan het origineel ten jaren 1511 is ingediend aan de Hoogen Raad van Mechelen, [etc.]”. Gezicht op de stad Middelburg van de zijde van de haven, in 1511 ingediend voor een geschil tussen de stad Middelburg en de ambachtsheren van Arnemuiden over de oprichting van een molen in de heerlijkheid Arnemuiden, gevonnist 1535. Tekening in kleur, ca. 1846.
Zeeuws Archief, Historisch-Topografische Atlas Middelburg (HTAM), toegang 1870, nr 7.

De tekening is een detail naar een geschilderde kopie van de oorspronkelijke proceskaart. De geschilderde kopie is in 1940 verloren gegaan. De kaart laat één van de oudste afbeeldingen van de stadsmuur zien. Verder, van links naar rechts: de torens van de Westmonster- of St. Maartenskerk die tot 1575 op de Markt stond, de Abdijkerk, de Noordmonster- of St. Pieterskerk, die tot 1834 aan het Hofplein stond. Het ronde bouwsel zou de donjon van het Gravensteen kunnen zijn of de in aanbouw zijnde stadhuistoren. Ter weerszijden van de haven zijn de Zuiddampoort en de Noorddampoort afgebeeld. De poort geheel links zou de Gortstraat- of Vlissingsepoort kunnen zijn. De kerk rechts van de Noordmonster- of St. Pieterskerk zou wellicht de Bagijnhofkerk kunnen zijn en de poort rechts mogelijk de Noordpoort.

In het stadhuismuseum in Arnemuiden is dit gezicht op Middelburg te zien op een schilderij van Arnemuiden en omgeving met de tekst: “Deze caerte is gecopieert met de originele berustende ter tesorie der stadt Middelburgh in Zeeland dewelcke Anno 1511 is geappliceert, [etc.]”, getekend 1724 met familiewapen Mr. Daniël Radermacher en het stadswapen van Nieuwekerk. Later is de tekst toegevoegd, “Ter gedagtenis aan de gemeente raad der Stad Arnemuyden van Rademacher Heer van Nieuwkerk 1802”. Olieverf op doek, z.n., 1724-1802.
Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Arnemuiden, toegang 1902, nr 9.

Buitenscherm

Middelburg 800 jaar – De stad in kaart
Middelburg in kaart gebracht van 1400 – 2017. Slideshow van kaarten en plattegronden van de stad Middelburg uit de beeldbanken van het Zeeuws Archief, het voormalige Gemeentearchief Middelburg en de Zelandia Illustrata van het Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen te Middelburg.
Samengesteld door Leo Hollestelle.


Handel en wandel van de stad Middelburg en zijn inwoners

Scheepswerf VOC WIC MCC door Arends 1778. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel II nr 460
De scheepswerf van de VOC, later ook van de WIC en de MCC te Middelburg. Tekening in kleur door J. Arends, 1778. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel II nr 460.

Vitrine 5 – Papieren oorlogsslachtoffers

Op 17 mei 1940 brandt een deel van de binnenstad van Middelburg af. Daarbij komen ongeveer 22 slachtoffers om het leven. Behalve veel panden vallen ook archieven ten prooi aan het vuur. Nagenoeg het gehele stadsarchief van Middelburg en een deel van de archieven in het Rijksarchief in Zeeland, gaat in vlammen op. Wat overgebleven is zijn snippers verbrande geschiedenis.

1. Restanten van archiefstukken uit het voormalige Rijksarchief in Zeeland, gehuisvest in de Abdij te Middelburg, verbrand als gevolg van oorlogshandelingen op 17 mei 1940.
Zeeuws Archief, verzameling papieren oorlogsslachtoffers, ongeïnventariseerd.

Op 17 mei 1940 brandde een deel van de binnenstad af, waaronder het gedeelte deel van het Abdijcomplex waarin het Rijksarchief in Zeeland was ondergebracht. Het grootste deel van de archieven bleef gespaard, maar toch heeft het archief aanzienlijke verliezen geleden.

Aan de wand

Het verwoeste interieur van de Vleeshal naast het stadhuis in Middelburg, waar de archieven van de stad en gemeente Middelburg werden bewaard. Prentbriefkaart, juni 1940.
Zeeuws Archief, Historisch-Topografische Atlas Middelburg (HTAM), toegang 1870, nr HTAM-P-1508.

Het stadsarchief werd vanaf 1939 bewaard in de Vleeshal van het stadhuis. De brand die ontstond ten gevolge van oorlogshandelingen op 17 mei 1940, legde het inpandige van het stadhuis en de Vleeshal in de as. Daarmee ging ook het overgrote deel van het stadsarchief verloren, waaronder het Gulden Register, waarin de tekst van het stadsrecht uit 1217 was afgeschreven. Het stadsrecht zelf werd tijdens de inventarisatie door stadsarchivaris J.H. de Stoppelaar (1826-1908) al niet meer aangetroffen. De Stoppelaar publiceerde de inventaris van het oud archief van de stad Middelburg (1217-1581) in 1883.

Naast de vitrine

Herinneringstafel met interactieve applicatie over de beschieting en de brand van Middelburg in mei 1940, het leven in de stad tijdens de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw verteld door archiefstukken, foto’s, prenten, kaarten, tekeningen, filmpjes en interviews met ooggetuigen van de oorlogsbrand op 17 mei 1940.
Ontwikkeling applicatie: educatief bureau Onwijs te Oude-Tonge, 2010.
Multitouch surface table: Bruikleen ZB | Planbureau en Bibliotheek van Zeeland te Middelburg.

Vitrine 6 – Weesjongens naar de Oost

De VOC maakte gebruik van weesjongens uit het armen- en het burgerweeshuis. Het bestuur van een weeshuis kreeg een behoorlijke vergoeding voor het ‘leveren’ van een scheepsjongen. Veel jongens wilden graag naar zee, maar het bood de weeshuizen ook de mogelijkheid lastige jongens kwijt te raken. Ze kregen van het weeshuis hun zee-uitrusting mee. Tussen 1720 en 1773 voeren 63 jongens uit het Armen- en Burgerweeshuis in dienst van de VOC naar de Oost. Sommige jongens waren nog maar net 12 jaar oud als ze voor het eerst naar Indië voeren. Ze gingen aan het werk als (hulpje van de) matroos, kuiper, timmerman of chirurg.

1. Register van aan jongens uit het Middelburgse Burgerweeshuis verstrekte bovenkleding en schoenen, 1726-1762.
Zeeuws Archief, archief Godshuizen Middelburg, toegang 24.1, nr 1600.

Hierin onder meer gegevens over Jan Kakelaar, een ‘Houwkind’. Hij werd op 6 februari 1725 gedoopt en kwam in het weeshuis op 13 maart 1725. Op 31 december 1743 maakte hij zijn eerste reis naar Oostindië op het VOC-schip De Jonge Willem om te leren voor derde meester (scheepschirurgijn). In 1746 monsterde hij weer aan, dit keer op het VOC-schip De Gustaaf Willem, als ondermeester. Op 12 juni 1751 vertrok hij uit het weeshuis. Als weeskinderen naar zee vertrokken kregen ze hun kleding en benodigdheden mee van het weeshuis. Vaste prik waren rook- en schrijfgerei, slaapmutsen, één of meer peperkoeken en een bijbeltje.

2. Gezicht op het Molenwater te Middelburg met rechts de Lutherse kerk, achter de Oostkerk en het Burgerweeshuis, 1773. Prentbriefkaart naar gravure C. Pronk, ca. 1750, nr ZI-II-244.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, toegang 299, nr P-1745.

3. Aalbert Johan Koens, een scheepsjongen uit Vlissingen met scheepshoed, pistool in de rechterhand op het dek van een kofschip. Kopergravure door George Kockers, 1794.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel IV, toegang 297, nr 546.

4. Lijst van de uitrusting ter zeevaart voor weesjongens van het Armweeshuis, 1771.
Zeeuws Archief, archief Godshuizen Middelburg, toegang 24.1, nr 1504.

5. Het Armweeshuis aan het Noordpoortplein te Middelburg. Prentbriefkaart naar steendruk G.J. Bos, 1861, ZI-II-672, z.j..
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, toegang 299, nr P-3422.

Aan de wand

De scheepswerf van de VOC Kamer Zeeland in Middelburg. Tekening door J. Arends, 1778.
Reproductie. Origineel in: Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel II, toegang 295, nr 460.

Vitrine 7 – De Veerse Compagnie van Verre van Balthasar de Moucheron

De Antwerpse koopman Balthazar de Moucheron (1552-na 1609) vestigde zich na 1585 in Middelburg en verhuisde na 1598 naar Veere. Hij reedde expedities uit om nieuwe wegen naar Oost-Indië te ontdekken en dreef handel op de Noord, de Oost en de West. De Moucheron stond aan de wieg van de VOC en richtte eind 16de eeuw de Veerse Compagnie op, die in 1602 opging in de Verenigde Oostindische Compagnie.

1. Pierre de Moucheron (1508-1568), koopman te Middelburg (1530-1545), zittend, aan tafel met zijn gezin. Zijn toen 11 jaar oude zoon Balthazar, later een van de oprichters van een voorloper van de VOC, staat vermoedelijk uiterst links voor. Fotografische reproductie van een schilderij in het Rijksmuseum, 1563.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel IV, toegang 297, nr 673.

2. Gezicht op de stad Veere, vanuit het zuiden, met het wapen van Veere, Nederlandse tekst aan de achterzijde. Kopergravure, ca 1580-1599.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel II, toegang 295, nr 993.

3. Instructie voor de kapitein van het schip de Leeuwinne van Zeeland, waarop Frederik (de) Houtman meevoer, 1598.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

4. Instructie voor de kapitein van het schip de Leeuw van Zeeland, waarop Cornelis (de) Houtman meevoer, 1598.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

5. Artikelbrief voor kapitein Melchior Proost, verleend door Prins Maurits ten behoeve van de expeditie naar Indië, met de handtekening en zegel van Balthazar de Moucheron uit Veere, 1600.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

6. Duit geslagen voor de VOC, 1794.
Bruikleen Gemeente Veere, Verzamelingen Veere, nr 41.

7. Missive van de Staten-Generaal aan de verschillende compagnieën aan ‘Adriaen Henricxs ten Haeff, Balthazar de Moucheron ende andere vande Compagnie naer Oist Indien tot Middelburgh’ met de aanmaning ‘om door goede eenicheyt ende eene eenparige ordre ende onderlingh verstant ende directie van saken de voyage na Oost-Indiën te versekeren’, 19 januari 1598.
Zeeuws Archief, archief Stad Veere, toegang 2000, nr 1788.

In 1530 komt Pierre de Moucheron in Middelburg wonen, waar hij trouwt met Isabeau de Gerbier en een handelshuis drijft. Vanwege zakelijke redenen vertrekt het echtpaar in 1545 naar Antwerpen. Daar wordt in 1552 zoon Balthazar geboren. Na het overlijden van Pierre zetten aanvankelijk zijn twee schoonzoons en later zijn zoons Pieter, Balthazar en Melchior het handelsbedrijf voort. Zij proberen in 1584 een doorgang naar Indië te ontdekken via het noorden en stichten de Nederlandse handelspost Archangel. Na de Val van Antwerpen in 1585 vestigt Balthazar zijn handelshuis in Middelburg. Zijn bedrijf handelt voornamelijk op Antwerpen en voert expedities uit naar Afrika en de Amerika’s. Een in 1594 ondernomen expeditie om de Noord leidt uiteindelijk in 1596 tot de beroemde tocht onder leiding van Willem Barentsz en Jacob Heemskerk, die overwinteren op Nova Zembla. De succesvolle tochten van de gebroeders (De) Houtman vormen de aanleiding tot de stichting van rederijen voor de handel op Indië in Middelburg, onder meer een onder leiding van burgemeester Ten Haeff en een onder leiding van De Moucheron. Uit deze compagnieën ontstaat in 1600 de Verenigde Zeeuwse Compagnie. De Moucheron laat in Arnemuiden twee schepen bouwen: de Leeuw en de Leeuwinne. Deze fregatten zetten in 1598 onder leiding van Frederik en Cornelis (de) Houtman koers naar Indië. In dat zelfde jaar sluit Balthazar de Moucheron een contract met het stadsbestuur van Veere om jaarlijks 18 à 20 schepen vanuit Veere uit te reden op onder meer Oost- en West Indië. In 1599 vestigt hij zijn handelshuis in de Wijngaardstraat, in het grootste huis in Veere. Zijn broer Pieter neemt zijn woonhuis in de Lange Noordstraat over en verkoopt het enkele jaren later aan Jacob Cats. Balthazar de Moucheron reedt vanuit Veere in 1600 en 1601 expedities uit onder leiding van Joris van Spilbergen. Prins Maurits, stadhouder van Holland en Zeeland en admiraal van de zee, verleent de artikelbrief die door Balthazar de Moucheron voorzien is van zijn handtekening en zegel. De afzonderlijke handelscompagnieën gaan in 1602 op in de Verenigde Oostindische Compagnie. Het bedrijf van Balthazar de Moucheron gaat in 1603 failliet en hij vertrekt naar Frankrijk, waar hij vermoedelijk een paar jaar later is gestorven.

Vitrine 8 – Handel overzee

Wat namen schepen van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC), de West Indische Compagnie (WIC) en de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) mee op hun handelsreizen naar Oost- en West-Indië en Afrika? Wat namen ze uit Azië, Afrika en de Amerika’s mee terug naar huis? Enkele voorbeelden geven een indruk van scheepsbenodigdheden, handelsgoederen en retourgoederen. De compagnieën handelden niet alleen in goederen maar ook in mensen. Daarvoor gingen boeien mee…

1. Porseleinen bord met polychroom decor van het Oostindisch Compagnie Huis te Middelburg. Gemerkt Meissen, Duitsland, 1772. Een stuk van een 432-delig servies, geschonken aan stadhouder Willem V. Overig servies berust in Paleis het Loo.
Bruikleen Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Middelburg, toegang 1901, nr 257.

De Oranjes werden tot opperbevelhebber van de VOC benoemd, eerst stadhouder Willem IV en later diens zoon Willem V. Hun invloed was niet zo groot dat hun benoeming radicale koerswijzigingen tot gevolg had. De Heren XVII van de VOC probeerden wel de Oranjes te paaien. Dat gebeurde onder meer door schenkingen. Een ervan is de schenking van een Meissen servies in 432 delen aan erfprins Willem IV in 1772, mogelijk ter gelegenheid van de geboorte van zijn zoon Willem V. Op de vele borden en schalen zijn steden, dorpen en buitenplaatsen in de Nederlanden en Oostindië afgebeeld.

2. Steengoed oliekruik met zee-aangroeisels. Duitsland. Afkomstig uit het VOC-schip de Geldermalsen en behorend tot de scheepsuitrusting, 1752.
Bruikleen Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Middelburg, toegang 1901, nr 260.

De Geldermalsen was spiegelretourschip dat in 1746 voor de Kamer Zeeland van de VOC op de werf in Middelburg is gebouwd. Het schip met kostbare lading uit Azië verging op 4 januari 1752 in de Zuid-Chinese Zee. Het wrak van de Geldermalsen werd in 1984 ontdekt. De lading werd geborgen en een deel ervan in 1986 geveild. Omdat het schip in Middelburg werd gebouwd en werd uitgereed door de Zeeuwse Kamer van de VOC, kocht de gemeente Middelburg kocht enkele voorwerpen, waaronder porseleinen beeldjes en deze oliekruik.

3. Caurischelpen, gevonden op het strand. Caurischelpen werden door VOC-schepen vervoerd naar de Nederlanden en door WIC-schepen als handelsgoederen meegenomen naar Afrika om te ruilen voor producten en mensen.
Particuliere schenking.

4. Handboei Boeien werden door WIC-schepen meegenomen om met name mannelijke Afrikaanse gevangenen te kunnen boeien.
Bruikleen Gemeente Veere, verzamelingen Veere, ongenummerd.

5. Halsboeien.
Bruikleen Gemeente Veere, verzamelingen Veere, ongenummerd.

6. Kralen werden door WIC-schepen als handelsgoederen meegenomen naar Afrika om te ruilen voor producten en mensen.

- 6 kralen van glaspasta, waarvan 1 rood met wit en blauw, en 5 geheel blauw. Vindplaats: Koudekerke. Vondstnummer: 1041.
Bruikleen Zeeuws Genootschap, nr KZGW 544-20.

- 5 glazen kralen, waarvan: 1 vijfkantig (blauw); 1 buisvormig, rood/wit/blauw; 1 rond, rood met witte strepen; 2 rond, blauw met witte strepen. Vindplaats: Middelburg, Wagenaarstraat, pand De Gouden Poorte.
Bruikleen Zeeuws Genootschap, nr KZGW 789-7.

- 6 donkerblauwe, vijfhoekige kralen van glas. 3 groene, vijfhoekige kralen van glas. Datering: onzeker, mogelijk 17de eeuw. Vindplaats: omgeving van Middelburg. Vondstnummer.: G3325.
Bruikleen Zeeuws Genootschap, nr KZGW 789-8.

- gekleurde langwerpige en ronde kralen van glas. Vindplaats: Blindehoek Middelburg.
Bruikleen: Particuliere collectie.

7. Caurischelpen en koffiebonen: caurischelpen om in Afrika mee te handelen en koffiebonen van de plantages in de Amerika’s om mee terug te nemen naar de Nederlanden.

Vitrine 9 – Aan boord van een slavenschip

De Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) werd opgericht in 1720. Na 1730 werd de slavenhandel de meest belangrijke bron van inkomsten. In totaal ondernam de MCC 114 driehoeksreizen: Nederland – Afrika – Amerika – Nederland. Het aantal tot slaaf gemaakte Afrikanen aan boord varieerde van 67 tot 479, met een gemiddelde van ongeveer 300 Afrikanen per reis. Het leven aan boord was vreselijk voor de Afrikanen. Het gemiddelde sterftecijfer onder de Afrikaanse gevangenen op de MCC-schepen bedroeg ongeveer 12%.

1. ‘Slaave Boeck’, waarin de aankoop van tot slaaf gemaakte Afrikanen van het MCC-snauwschip ‘De Vliegende Faam’ werd geadministreerd, 1755.
Zeeuws Archief, Archief Middelburgse Commercie Compagnie, toegang 20, nr 1150.

2. Journaal van oppermeester (scheepschirurgijn) Jan de Nijs, opvarende van het MCC-fregatschip ‘Het Vergenoegen’, zeilende van Middelburg via Guinea en Angola naar Suriname, 1793-1797. Met een opgave van overleden bemanningsleden en Afrikaanse gevangenen.
Zeeuws Archief, archief Middelburgse Commercie Compagnie, toegang 20, nr 1110.

De Middelburgse chirurgijn D.H. Gallandat schreef richtlijnen voor de behandeling van slaven aan boord van de slavenschepen. Deze richtlijnen werden in 1769 gepubliceerd onder de titel Noodige onderrichtingen voor de Slaafhandelaren.

3. Scheepsjournaal van het MCC-fregatschip ‘De Geertruyda en Christina’ varende van Middelburg via Guinea naar Suriname onder bevel van kapitein Cornelis van Rakom, 1783-1785. In de marge worden overleden bemanningsleden en tot slaaf gemaakte Afrikanen aangeduid met een pictogram.
Zeeuws Archief, archief Middelburgse Commercie Compagnie, toegang 20 nr 429.

Aan de wand

Zeekaart van de kust van Guinea. Ets en gravure, oud gekleurd en met goud gehoogd, editie van circa 1695.
Reproductie. Origineel in: Zeeuws Archief, Collectie Beeld en Geluid, toegang 3000, nr 592.

In de nis

Het MCC-schip De Vigilantie (begin eerste reis 1778, einde laatste reis 1781). Detail van een schilderij toegeschreven aan Engel Hoogerheyden (1740-1807), waarop tien snauwschepen van de Middelburgse Commercie Compagnie zijn afgebeeld. Het schilderij maakt onderdeel uit van de Stadhuiscollectie van de gemeente Middelburg en is te zien in de voorhal van het stadhuis aan de Markt te Middelburg.
Reproductie. Origineel: Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Middelburg, toegang 1901, nr 22.

Op het tussenraam

De Driehoekshandel in kaart gebracht. Getekend door Rick Moeliker, Jonathan Hoekman en Dennis de Bat en door hen geschilderd met hulp van medeleerlingen van groep 8 van de Ds. D.L. Aangeenbrugschool in Terneuzen, 2004.
Reproductie. Origineel: Papier op board geplakt, Zeeuws Archief, verzameling rekwisieten.

Op het beeldscherm

Slavenhandel door MCC-schip de Eenigheid. Video vervaardigd door DPI Animation House, Den Haag, 2014. English spoken version: Slave trade by MCC Ship the Unity.

Bekijk de Nederlands gesproken versie en de English spoken version op het YouTube-kanaal van het Zeeuws Archief.

Bekijk het weblog van het MCC-schip de Eenigheid en ontdek hoe het er aan toe ging op een slavenschip.


Topstukken uit 800 jaar archief

Dagboek Hendrik Brouwer. Zeeuws Archief, Archief familie Brouwer, nr. 1
Bladzijde uit het dagboek van de Middelburgse wijnkoper Hendrik Brouwer (1769-1837). Zeeuws Archief, archief Familie Brouwer, toegang 1753 nr 1.

Vitrine 10 – Topstuk uit het voormalige Gemeentearchief van Veere : Walcherse samenwerking

Een belangrijke periode uit de geschiedenis is de Tachtigjarige Oorlog of De Opstand. De Nederlanden kwamen in opstand tegen de Spaanse koning. Oorlog voeren kost geld. Soms maakten overheden onderling afspraken over de financiering van oorlogen. Op Walcheren gebeurde dat aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog tussen de Staten van Zeeland en de steden Middelburg, Vlissingen en Veere.

1. Akte op perkament waarbij de Staten van Zeeland en de Walcherse steden Middelburg, Vlissingen en Veere afspraken maken over de financiering van de oorlog (Tachtigjarige Oorlog, De Opstand) tegen Spanje, 21 maart 1576. Charter met uithangende zegels van de Staten van Zeeland en de Walcherse steden Middelburg, Vlissingen en Veere.
Zeeuws Archief, archief stad Veere, toegang 2000, nr CHV 1188.

Na het plotselinge overlijden van de Spaanse landvoogd Luis de Zúniga y Requesens Requesens in maart 1576, moest de Raad van State het oppergezag over de Nederlanden tijdelijk waarnemen. In het jaar ervoor had de Spaanse koning Filips II – sinds 1555 heer der Nederlanden – een staatsbankroet afgekondigd. Schuldeisers werden niet meer betaald. De handel stagneerde, soldij werd niet of nauwelijks uitbetaald waardoor Spaanse soldaten plunderend door het land trokken. De onvrede leidde tot een algemene opstand tegen de Spaanse overheersing, de Tachtigjarige Oorlog waarvan het voorspel in 1566 met de Beeldenstorm was begonnen. Over het algemeen wordt de Slag bij Heiligerlee in 1568 als het begin van de Tachtigjarige Oorlog aangehouden. In 1648 maakte de Vrede van Münster een einde aan deze strijd, die tussen 1609-1621 tijdelijk werd gestaakt. Deze korte periode wordt het Twaalfjarig Bestand genoemd.

Vitrine 11 – Topstuk uit het voormalige Gemeentearchief van Middelburg : Dagboek van een wijnkoper

Wijnkoper Hendrik Brouwer (1769-1837) geeft ons via zijn dagboek een uniek inkijkje in het leven van alle dag in Middelburg eind 18de – begin 19de eeuw. Van bezoekjes aan familieleden tot ontmoetingen met koningen en keizers; van ‘saaie’ dagelijkse bezigheden in vredestijd tot ‘bloedstollende’ gebeurtenissen in bezettingstijd. Tussen de dagboekaantekeningen door zijn stambomen van familieleden te vinden en prachtige tekeningen en aquarellen.

1. (midden) “Genealogie van de familie van Brouwer. Beschreven in een journaal op de regterbladzijden van fo.7 waar in behalven de evenementen tot een geslagtboek behorende ook nog vermeld worden de merkwaardige bijzonderheeden relatief deeze familie”, familieboek en dagboek vervaardigd door de Middelburgse wijnkoper Hendrik Brouwer, [1638]1769 – 1818.
Zeeuws Archief, Archief van de familie Brouwer, toegang 1753, nr. 1.

Hendrik Brouwer (1769-1837) was een zoon van Cornelis Brouwer (1742-1811), griffier van de Brede Geërfden van Walcheren, en Suzanna Bomme. Hij huwde in 1798 met Johanna Jacoba Teijssen (1772-1849). In 1784 ging Hendrik in de leer bij een wijnkoper en legde in 1791 de eed als wijnkoper af. Hij werd in 1806 hoofdman van de sociëteit van wijnkopers in Middelburg. Hendrik Brouwer was in 1803 schepen en in 1810 lid van de municipale raad en bekleedde meerdere bestuursfuncties, waaronder die van directeur van het Zeeuws Genootschap.

Aanvankelijk begon Hendrik Brouwer het boek als genealogie aangeboden aan zijn vader ter gelegenheid van diens zestigste verjaardag. Het bevat genealogische aantekeningen betreffende de familie Brouwer en de door haar leden beklede ambten, en bijzondere gebeurtenissen in Middelburg en omgeving, bekend van horen zeggen en van eigen waarneming, na 26 juli 1802 min of meer voortgezet als dagboek. Het boek bevat tevens (fragment-) genealogieën van de geslachten De Smit, De Bonte, Hebbereghts en Nortier, Gijse, Bomme, Van den Broecke, Van Duuren, Van Hoornbeek, Teijssen. Verder handtekeningen van in de tekst genoemde personen, afbeeldingen van de wapens van diverse families en van familiegraven in de Oostkerk, portretten en silhouetten van Hendrik Brouwer, Clara Gijse, Bastiaan Bomme, Jan Gijse, Cornelis Gijse, Suzanna Bomme, Servaas Bomme, Jan Bomme, Anna Keermans, Katarina Kornelia Breekpot.
De verzamelde gegevens hebben betrekking op de 17de-19de eeuw. Een uitgebreid alfabetisch register sluit het geheel af.

2. (links) Portret van Hendrik Brouwer. Aquarel door ‘Weser van Amsterdam’, 1804.
Zeeuws Archief, Archief van de familie Brouwer, toegang 1753, nr 27.1.

3. (rechts) Silhouet van de echtgenote van Hendrik Brouwer, Johanna Jacoba Teijssen, z.j..
Zeeuws Archief, Archief van de familie Brouwer, toegang 1753, nr 27.2.

Beeldscherm

Slideshow “Genealogie van de familie van Brouwer. Beschreven in een journaal op de regterbladzijden van fo.7 waar in behalven de evenementen tot een geslagtboek behorende ook nog vermeld worden de merkwaardige bijzonderheeden relatief deeze familie”, familieboek en dagboek vervaardigd door de Middelburgse wijnkoper Hendrik Brouwer, [1638]1769 – 1818.
Zeeuws Archief, Archief van de familie Brouwer, toegang 1753, nr. 1.
Samenstelling: decreet – Ramon de Nennie.

Bekijk het dagboek op de website van het Zeeuws Archief.

Vitrine 12 – Topstuk uit het voormalige Rijksarchief in Zeeland : het oudste archiefstuk

Het oudste archiefstuk in het Zeeuws Archief is het ‘charter van Hoogelande’. Dit is een perkamenten akte uit het jaar 1189, waarbij de bisschop van Utrecht de parochianen van Hoogelande toestemming geeft een kapel te mogen bouwen. De inwoners van Hoogelande hadden daar om gevraagd omdat zij tijdens hun kerkgang naar Middelburg regelmatig werden overvallen.

1. Akte op perkament waarbij de bisschop Baldwinus van Utrecht (Trajectum) de parochianen van Westmonster die in Hoogelande wonen, toestemming geeft aldaar een parochiekerk te mogen bouwen. Het zegel van de bisschop is verloren gegaan.
Zeeuws Archief, Archief Onze Lieve Vrouwe Abdij, toegang 27, nr 2.

De inwoners van Hoogelande hadden gevraagd een kapel te mogen bouwen omdat zij tijdens hun kerkgang naar Middelburg regelmatig werden overvallen, 1189. Deze akte is het oudste stuk in het Zeeuws Archief.

Lees meer over het ‘Charter van Hoogelande’ op de website van het Zeeuws Archief.

Weergave van een Nederlandse vertaling van de Latijnse tekst van het ‘Charter van Hoogelande’.

In naam der heilige en ondeelbare Drieëenheid.

Ik Boudewijn, bij de gratie Gods bisschop van Utrecht, maak bekend aan alle getrouwen in Christus, zo tegenwoordigen als toekomenden, dat [tot] ons zijn gekomen de parochianen van de kerk van Westmunster ter plaatse, die genaamd wordt Hogeland, woonachtig, en ons met eene droevige klagte hebben voorgehouden dat zij vanwege de dodelijke veten en vijandelijke vervolgingen, die zij op die plaats ondervinden, in het geheel niet konden tegenwoordig zijn bij de viering der godsdienstplechtigheden en de overige diensten welke de cureyt bestuurt.

Derhalve met vaderlijke toegenegenheid medelijden hebbende met hunnen nood, hebben wij met zorgend bestuur en [op raad] van kundige mannen, aan het verzoek van die mensen voldaan, dat zij een kerk, ter plaatse waar zij wonen, die Hogeland genoemd wordt, zullen mogen stichten, waar zij en de viering van de godsdienstplechtigheden en de bijstand van geheel de geestelijke zorg kunnen inwachten, met dien verstande evenwel, dat het recht van de aartsdiaken en de persoon der moederkerk in niets verkort worde.

Dat, zo als hiertoe de gewoonte was, er drie priesters in de moederkerk zullen zijn, dat de vierde, door de kerkvoogd aangesteld, de kapel te Hogeland zal bedienen; dat ook de tienden die de drie priesters gewoon waren te innen in vier gelijke delen zullen verdeeld worden en ieder, met zijn aandeel tevreden, aan de kerkvoogd de verschuldigde pensie die hij tevoren gewoon was te ontvangen, zal moeten overgeven zonder enige korting; dat zij ook de grenzen der parochie behoorlijk zullen splitsen, en dat gedeelte, hetwelk gelegen is ten westen van de weg, welke genaamd wordt Erenboudeswege, zal worden afgestaan tot kerspel der kapel.

Opdat intussen deze verordening in niets te kort kome, maar van alle kanten wel beschouwd zij, zo hebben wij ook besloten dit erbij te voegen, dat de koster die de kapel te Hoogeland zal bedienen, van de ingezetenen van die parochie over iedere akker die gewoonlijk wordt bezaaid, één schoof voor zijn arbeid zal genieten.

Gedaan in het jaar van des Heeren vleeswording MCLXXXVIIII – van ons bisdom het Xde. Getuigen hierbij tegenwoordig: Hildebrand, abt van St Pauwels te Utrecht, Goszelmus, abt te Middelburg, Dirk, proost van Oudenzeel, Rembold, deken van St Marie te Utrecht, Floris, graaf van Holland, Giselbert van Aemstel, Crisantius, drossaart van de graaf van Holland, Dirk van Voorne, en meer anderen tegenwoordig en medewetende.

2. (links) De ruïne van de kapel van Hoogelande. Tekening gewassen in O.I. inkt door A. Schouman, 1754.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel II, toegang 295, nr 129.

3. (rechts) De kapel van Sint Maarten te Hoogelande. Tekening in kleur door Kees de Plaa, 2000.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata Aanwinsten, toegang 298, nr 964_1835.

Aan de wanden – Middelburg in kaart

1. “Middelburg”. Plattegrond van Middelburg, ca. 1550, behorend bij de plattegrond van Middelburg en Arnemuiden (ZI-I-294), met opstanden der huizen en gebouwen, vervaardigd door Jacob van Deventer. Steendruk in kleur door J. Smulders en Co., Den Haag, z.j. Uit: J. van Deventer, Plattegronden van Nederlandsche steden (‘s-Gravenhage, 1916-1923).
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel I, toegang 294, nr 295.

2. “Afbeelding van de stad Middelburg in Zeeland, nauwkeurig zoo de publycke gebouwen als alle de particuliere huysen, kennelijck naar 't leven geteyckent door Cornelis Goliat”. Plattegrond van Middelburg 1657-1688, met opstanden der huizen en gebouwen, met titel links onderaan, wapens van Zeeland en Middelburg en “Aenwysinge” der gebouwen links en rechts bovenaan. Kopergravure, z.n., (naar de opname van C. Goliath vermeerderd en verbeterd door A. van Meyren, 1688). Uitgegeven door Johannes Meertens, z.j. Uit: Smallegange, Cronyk van Zeeland, Chronijk, tuss p. 422 en 423.
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel I, toegang 294, nr 311.

3. “Plattegrond van Middelburg, vervaardigd naar de kadastrale plans”. Plattegrond van de stad Middelburg, 1860, met inkleur een ontwerp van een tracé van het kanaal door Walcheren en as van de spoorweg door Middelburg circa 1865. Linksboven wapen van Middelburg. Aanduiding wijken, riolen, telegraaflijnen en nummers van de hoekhuizen. Ingekleurde steendruk van T. Hooiberg te Leiden, uitgegeven door Gebr. Abrahams te Middelburg, 1860.
Zeeuws Archief, Historisch-Topografische Atlas Middelburg (HTAM), toegang 1870, nr 196.

4. “Plattegrond van Middelburg, geheel opnieuw bewerkt onder toezicht van den gemeentebouwmeester (H. J. Brouwer), met aanduiding van kanaal, spoorweg, riolen, wijken en nommers der hoekhuizen”, 1911. Met titel links bovenaan en “Lijst van eenige gebouwen enz” rechts bovenaan. Steendruk in kleur, uitgegeven door Altorffer, z.j. (1911).
Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata deel I, toegang 294, nr 326.


Colofon

De tentoonstelling ‘Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017 – Grepen uit de geschiedenis van een jarige stad’ werd gemaakt In opdracht van het Zeeuws Archief, in het kader van de festiviteiten rondom de viering van Middelburg 800 jaar stadsrechten.

Coördinatie, samenstelling, inrichting, teksten en catalogus
Anneke van Waarden-Koets, Zeeuws Archief

Materiaalverzorging
Suresh Kalloe, Zeeuws Archief

Techniek
Poulus Bliek, Zeeuws Archief

Inrichting onderdeel archeologie
Aagje Feldbrugge, conservator archeologische verzameling KZGW

Vormgeving, reproducties, PR-materiaal
decreet | Ramon de Nennie te Middelburg

Prints
De Witte Print & Design te ’s-Gravenpolder
Conversions te Vlissingen

Presentaties
decreet | Ramon de Nennie te Middelburg
Leo Hollestelle, Zeeuws Archief
DPI Animation House te Den Haag

Onderhoud expositieruimte
Pieter Brouwer, Zeeuws Archief
Elisabeth Wigard, Zeeuws Archief

De tentoonstelling kwam tot stand met gewaardeerde medewerking van:

Gemeente Middelburg, Stadhuiscollectie Middelburg
Gemeente Veere, gemeentelijke verzamelingen Veere
Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen te Middelburg, Zelandia Illustrata en Archeologische verzameling
Zeeuws Archeologisch Depot te Middelburg, Bodemarchief Zeeland
Zeeuws Museum, rekwisietenverzameling en museale collecties
ZB | Planbureau en Bibliotheek van Zeeland, multi touch surface tafel met tip-tile applicatie door Bureau Onwijs
Particuliere bruikleengevers

Met dank aan:

Groep 8 (2003) van de Ds. D.L. Aangeenbrugschool uit Terneuzen
Aagje Feldbrugge en Joost van den Berg (archeologie)
Peter Blom (Stadhuiscollectie Middelburg en Gemeentelijke verzamelingen Veere)
Medewerkers van het Zeeuws Archief te Middelburg

Affiche tentoonstelling Zeeuws Archief - Middelburg 800 jaar stadsrechten - vormgever decreet Ramon de Nennie
Affiche voor de tentoonstelling 'Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017’. Vormgeving: decreet | Ramon de Nennie, 2017.

Bookmark and Share