Typisch Zeeuws??? Zeeland Migratieland
Catalogus
Expositie Zeeuws Archief, 31 juli 2003 tot en met 10 januari 2004,
maandag tot en met zaterdag 9.00-17.00 uur (in augustus op zaterdag gesloten),
toegang gratis
 VITRINE
1
Emigreren en immigreren
Tegenwoordig gaat emigreren niet zomaar. Als emigrant moet je aan een hoop voorwaarden
voldoen. Dat was vroeger ook zo. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de stroom
emigranten naar Amerika zo groot dat het land strengere eisen aan immigranten ging
stellen. Landverhuizers die naar Amerika vertrokken, werden vanaf 1892 op Ellis Island
ontscheept. Ze werden onderworpen aan een medische keuring. Degenen die de keuring niet
doorkwamen werden teruggestuurd. Gezonde immigranten kregen een stempel op hun medische
inspectiekaart en mochten Amerika in. Meer dan 12 miljoen immigranten werden op Ellis
Island gekeurd. In 1954 werd het eiland gesloten.
In de twintigste eeuw nam de bureaucratie rondom emigratie sterk toe. Iedereen die
wilde emigreren moest van onbesproken gedrag zijn en mocht geen strafblad hebben. In de
archieven van de gemeentelijke politiekorpsen zijn de antecedentenformulieren nog te
vinden.
1. Vier foto’s van immigranten op Ellis Island in de Verenigde Staten van
Amerika, eerste helft 20ste eeuw.
Bruikleen: Roosevelt Study Center Middelburg.
2. Drie documenten betreffende verzoeken om inlichtingen over personen die willen
emigreren, 1950-1951.
Zeeuws Archief, archief Gemeentepolitie Middelburg, inv.nr 10.11.
VITRINE 2
Holland Amerika Lijn
 De Holland Amerika Lijn bestaat dit jaar 130 jaar. In 1873 werd de
N.V. Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaart Maatschappij ‘Holland Amerika Lijn’
opgericht, die in 1896 werd voortgezet als de Holland Amerika Lijn (HAL). Aanvankelijk was
het kantoor van de HAL gevestigd aan de Prins Hendrikkade in Rotterdam. In 1891 verhuisde
de HAL naar de Wilhelminakade. Om een eind te maken aan de hoge pensionprijzen, de slechte
sanitaire omstandigheden in de logementen elders in de stad, bouwde de HAL daar een eigen
landverhuizershotel. Het was immers ook in het belang van de HAL dat de emigranten gezond
op Ellis Island bij New York zouden aankomen, want zieke mensen werden op kosten van de
maatschappij teruggestuurd. In 1901 betrok de HAL een nieuw hoofdkantoor aan de
Wilhelminakade: het huidige Hotel New York.
De meeste Zeeuwse emigranten reisden met een schip van de HAL naar Amerika.
Zeeuws-Vlamingen vertrokken vaker uit Antwerpen, vooral met de Red Star Line die tussen
1872 en 1934 een dienst op New York onderhield. De Red Star Line werd in 1935 voortgezet
door een Duitse maatschappij. In 1939 werden de laatste twee schepen en de naam ‘Red
Star Line’ overgenomen door de HAL, die de dienst tot aan de Duitse inval in mei 1940
onder Nederlandse vlag voortzette.
De passagiersschepen van de HAL waren drijvende kastelen, voorzien van de modernste
snufjes. Daarnaast had de HAL een groot aantal vrachtschepen, die heel wat emigranten naar
de nieuwe wereld hebben vervoerd. Door concurrentie van de luchtvaart moest de HAL in 1967
stoppen met de geregelde passagiersdienst. In 1973 werd de vrachtvloot verkocht en vijf
jaar later vertrok de HAL uit Rotterdam.
1. Passagebiljet Holland Amerika Lijn, dertiger jaren 20ste eeuw.
Eigendom: HAL Investments BV Rotterdam; bruikleen: Gemeentearchief Rotterdam, archief
Holland Amerika Lijn, inv.nr Pass A 762 nr. 5.
2. Ansichtkaarten van de Holland Amerika Lijn.
Schenking Gemeentearchief Rotterdam.
Van boven naar beneden:
- De Nederlandsch-Amerikaansche Stoomvaartmaatschapij (NASM) ‘Holland-Amerika
Lijn’ aan de Wilhelminakade, 1891.
- De Holland Amerika Lijn (HAL) aan de Wilhelminakade waar de schepen Volendam, Statendam
en Nieuw Amsterdam liggen afgemeerd, 1938.
- Het vracht-passagiersschip Diemerdijk (1950-1968) van de HAL. Links het
hoofdkantoor van de HAL, nu Hotel New York, midden jaren zestig van de 20ste eeuw.
- Het passagiersschip Statendam (IV, 1957-1983) in zijn latere gedaante van
cruiseschip, met op de achtergrond het HAL-hoofdkantoor, nu Hotel New York, 1973.
- Het passagiersschip Rotterdam (V, 1959-1997) met rechts het kantoorgebouw van
de HAL, nu Hotel New York, ca. 1965.
3. Menukaart die gebruikt is aan boord van een van de schepen van de HAL, midden 20ste
eeuw.
Eigendom: HAL Investments BV Rotterdam; bruikleen: Gemeentearchief Rotterdam, archief
Holland Amerika Lijn, inv.nr 62.
 4. Vier foto’s van de inscheping op een van de
schepen van de Red Star Line, die vanuit Antwerpen via Southampton naar New York
vertrokken.
Eigendom: HAL Investments BV Rotterdam; bruikleen: Gemeentearchief Rotterdam, archief
Holland Amerika Lijn, inv.nr 31/130.
Van boven naar beneden:
- Het passagiersschip Westernland (1929-1940) van de Red Star Line in de haven
van New York. Op de achtergrond links de aanlegplaats voor de schepen van de Cunard White
Star Line, die vanuit Southampton op New York voer, jaren dertig 20ste eeuw.
- Paspoortcontrole voor de inscheping aan boord van de Red Star Line in Antwerpen, 1937.
- Inscheping aan boord van een van de schepen van de Red Star Line in Antwerpen, 1938.
- Een schip van de Red Star Line vertrekt met emigranten naar de Nieuwe Wereld, jaren
dertig 20ste eeuw.
5. Ansichtkaarten van posters van de HAL.
Schenking Gemeentearchief Rotterdam.
6. Twee menukaarten van de Willem Ruys, 1959.
Bruikleen: Zeeuws Maritiem MuZEEum te Vlissingen.
GELUID
Zeeuws in Amerika
Mevrouw Lena Boer-Bardolf vertelt dat zij eerst tien jaar met haar ouders en daarna
vijf jaar met haar man in Chicago woonde, waar veel Nederlanders woonden en waar tot 1919
kerkdiensten in het Nederlands werden gehouden. Mevrouw Boer-Bardolf’s moeder kende
helemaal geen Engels, haar vader leerde een beetje Engels in de fabriek. De man van
mevrouw Boer-Bardolf sprak ook geen Engels. Hun kinderen leerden het thuis dus ook niet.
Het eerste kind ging in 1925 naar school en bleef zitten, omdat het de lessen, die in het
Engels werden gegeven, niet kon volgen. Zelf is mevrouw Boer-Bardolf in 1930 begonnen de
Engelse bijbel te lezen, maar haar man hield zich aan de Nederlandse bijbel: ze lazen
beurtelings uit de ene en de andere bijbel. Toen haar man in 1949 overleed, vertrok
mevrouw Boer-Bardolf naar Holland Michigan en kreeg ze haar moeder in huis. De moeder
overleed in 1955. Mevrouw Boer-Bardolf sprak in 1966 nog uitstekend Zeeuws.
Anders was dat met mevrouw Van Koevering. Zij behoort tot de vierde generatie
emigranten. Mevrouw Van Koevering vertelt dat haar overgrootouders in 1847 met de
Borsselse boer Jannes van de Luijster naar Amerika zijn vertrokken. Met haar grootmoeder
sprak mevrouw Van Koevering nog wel Zeeuws. Toen die overleed heeft ze alleen maar Engels
gesproken, maar ze moest ook Hollands spreken omdat ze bij een krant werkte waar Hollandse
boeren advertenties in het Nederlands aanleverden, die zij moest vertalen in het Engels.
Mevrouw Van Koevering spreekt nog wel Nederlands. Ze moet vaak zoeken naar woorden, haar
woordenschat is klein, maar ze kan zich wel verstaanbaar maken.
Interview van Jo Daan van het P.J. Meertens Instituut te Amsterdam, gehouden in
Holland (Michigan), augustus 1966, met mevrouw Lena Boer-Bardolf uit Holland (Michigan),
woonde eerst in Chicago, eerste generatie van emigranten, afkomstig uit Geersdijk op
Noord-Beveland. Zij is in 1905 op 11-jarige leeftijd met haar ouders naar de Verenigde
Staten geëmigreerd, en mevrouw Van Koevering uit Zeeland (Michigan), derde generatie van
emigranten afkomstig uit Kapelle op Zuid-Beveland. Haar grootouders zijn eind negentiende
eeuw naar de Verenigde Staten geëmigreerd.
Duur: 30 minuten.
Bruikleen van het Roosevelt Study Center te Middelburg. Origineel in bezit van het
Meertens Instituut te Amsterdam.
VITRINE 3
Willem Ruys
De Willem Ruys was in de jaren vijftig van de twintigste eeuw het
vlaggenschip van de Koninklijke Rotterdamse Lloyd. De kiel van de Willem Ruys
werd gelegd in januari 1939 bij de Koninklijke Maatschappij ‘De Schelde’ te
Vlissingen. In de oorlog lag de bouw stil. In 1946 liep het schip van stapel. Van alle
passagiersschepen die ooit in Nederland zijn gebouwd, was de Willem Ruys de meest
luxueuze. Het schip was een drijvend paleis. Het had roltrappen, automatische deuren en
vele andere moderne snufjes. Er konden 840 passagiers mee in drie verschillende klassen,
die streng gescheiden waren. Aan boord was er voor de eerste klasreizigers veel luxe en
viel er van alles te beleven. De reizigers in de tweede klas moesten met minder luxe en
activiteiten genoegen nemen en de passagiers in de derde klas zaten dicht op elkaar gepakt
in de lager gelegen, bedompte tussendekken. Tot 1958 voer de Willem Ruys in
lijndienst op Indonesië. Van Rotterdam voer het schip naar Lissabon en Gibraltar, door
het Suezkanaal, via Colombo en Penang naar het Indonesische eilandenrijk. De reis duurde
ongeveer drie tot vier weken. Het schip sloeg enorme voorraden in voor zijn ongeveer 900
passagiers en bemanningsleden: 38.500 kilo vlees; 12.000 kilo wild en gevogelte; 15.500
kilo vis; 75.000 kilo aardappelen en 19.000 kilo verse groenten. In 1958 maakte de Willem
Ruys nog twee emigrantenreizen in charter van de Europa-Canada Linie vanuit Rotterdam
en Vlissingen naar Montreal. In 1959 werd de Willem Ruys verbouwd tot
cruiseschip. Zes jaar later werd het verkocht aan een Italiaanse rederij en kreeg het de
nieuwe naam Achille Lauro. In 1994 zonk het schip in de Indische Oceaan.
Maquette Willem Ruys.
Bruikleen Zeeuws Maritiem MuZEEum te Vlissingen.
VITRINE 4
Schotten in Veere
Al in de Middeleeuwen dreven de Schotten handel met het vaste land. In 1541 werd Veere
aangewezen als enige Schotse stapelplaats voor de Lage Landen. Dit betekende dat alle
goederen die uit Schotland naar Europa werden vervoerd, eerst een tijd moesten worden
opgeslagen (‘gestapeld’) in Veere. Van daaruit werden ze verkocht en verder
Europa ingevoerd. De stapelgoederen bestonden voornamelijk uit ongesponnen wol, wollen en
linnen stoffen, zalm, boter, leer, huiden en vellen.
In ruil voor de stapelcontracten kregen de Schotten die in Veere kwamen wonen
belangrijke voorrechten. Ze kregen een eigen rechtspraak en mochten hun eigen godsdienst
uitoefenen. Schotse handelaren en herbergiers hoefden geen belasting op wijn en bier te
betalen en er werd speciaal voor Schotse kooplieden een waterput gegraven.
Aan het hoofd van alle Schotten in de Nederlanden stond een conservator. Hij moest
erop toezien dat alle voorrechten werden nageleefd, hij moest rechtspreken over Schotten,
Schotse erfenissen beheren en mensen in belangrijke functies in de Schotse gemeenschap
benoemen.
1. Schots stapelcontract, 1698.
Zeeuws Archief, verzameling Handschriften RAZ, inv.nr 978.
2. Stapelcontract tussen Schotland en Veere, 1541.
Zeeuws Archief, verzameling Handschriften RAZ, inv.nr 977.
3. Portret van Sir William Davidson of Curriehill, conservator van de Schotse Natie in
de Nederlanden, ca. 1668.
Scottish National Portrait Gallery Edinburgh; bruikleen P. Blom.
4. Opgave van redenen waarom de Schotse stapel in Veere geprolongeerd moet worden,
1718.
Zeeuws Archief, verzameling Handschriften RAZ, inv.nr 979.
5. Actaboek van de Schotse Gemeente Veere, 1635-1644.
Zeeuws Archief, archief Schotse Gemeente Veere, inv.nr 2.
VITRINE 5
Kooplieden en calvinisten uit het Zuiden
Van oudsher trokken regelmatig kooplieden uit Vlaanderen en Antwerpen naar Zeeland.
Vanaf 1572 nam hun aantal sterk toe. Velen vluchtten voor het oorlogsgeweld na de Opstand
tegen het Rooms-katholieke Spanje. In de Hollandse en Zeeuwse steden vonden zij de
mogelijkheid hun eigen godsdienst uit te oefenen en hun handelsactiviteiten voort te
zetten. De val van Antwerpen in 1585 had wederom een enorme stroom gevluchte protestanten
tot gevolg.
Een tweede golf immigranten uit het zuiden waren de Hugenoten (Franse protestanten).
Vanaf 1617 streken Hugenoten uit Rijssel (Lille) neer in Groede. Daar werd in 1622 een
Waalse kerk gesticht. Hugenoten uit Calais en omgeving vestigden zich tussen 1635 en 1640
in Sint Anna ter Muiden. Een veel grotere stroom Franse Calvinisten week vanaf 1685 uit
naar de Noordelijke Nederlanden als gevolg van de opheffing van het Edict van Nantes.
Daarin was hen onder meer een zekere godsdienstvrijheid verleend. Door de opheffing van
het edict werd de positie van de Hugenoten in de maatschappij onmogelijk en ze vluchtten
weg. Rond 1770 stopte de Franse en Waalse immigratie.
1. Portret van Jan Coutereels, geboren te Antwerpen in de 16de eeuw. Vestigde zich in
1594 in Middelburg als school- en rekenmeester. Hij schreef een rekenboekje Arithmetica
(Middelburg 1599), dat vele malen herdrukt werd, onder meer onder de titel ’t
Konstigh Cyffer-boeck. Dit boekje is op bijna alle Zeeuwse scholen, en daarbuiten,
ruim honderd jaar in gebruik geweest. Een ander werk van zijn hand, Constighe
Interest-rekeninghe, was al even populair. In 1614 liet hij zich inschrijven in het
poortersboek van Arnemuiden en was daar schepen in 1616. Coutereels overleed te Middelburg
na 1631.
Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata IV-553.
2. Inschrijving van Jan Coutereels in het poortersboek van Arnemuiden, 1614.
Zeeuws Archief, archief Stad Arnemuiden, inv.nr 881.
3. Lijst van Franse protestanten van wie de goederen vanwege hun religie verbeurd zijn
verklaard, 1689.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 80.
4. Brief uit Lille (Rijssel) aan de heer Le Duc te Middelburg, 1711.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 80.
5. Brief uit Lille (Rijssel) aan de heer Fremau te Middelburg, 1711.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 80.
6. Portret (1563) van de familie De Moucheron. Pierre de Moucheron werd geboren te
Roussy le Farque (Normandië). Hij is de stamvader van de Nederlandse familie De
Moucheron. In 1530 vestigde hij zich als koopman in Middelburg. Vijftien jaar later
verplaatste hij zijn toen reeds beroemde handelshuis naar Antwerpen, waar hij in 1567
overleed. In Antwerpen werd zijn zoon Balthasar geboren (1552). Deze Balthasar (op de
afbeelding het vijfde kind van links) ontwikkelde zich tot een van de meest ondernemende
en ontwikkelde Zeeuwse kooplieden van zijn tijd. Ten tijde van de Opstand tegen het
Rooms-katholieke Spanje kozen Balthasar en zijn broers de zijde van de Prins van Oranje en
het protestantisme. Na de val van Antwerpen (1585) vestigden zij hun hoofdkantoor in
Middelburg. Balthasar organiseerde en financierde vele expedities om nieuwe handelsroutes
en –gebieden te ontdekken. In 1598 verplaatste Balthasar het handelshuis naar Veere,
waar hij zich ook vestigde. Daar richtte hij de Veerse Compagnie van Verre op, één van
de voorlopers van de Verenigde Oostindisch Compagnie. Helaas liep het slecht af met
Balthasar. Zijn handelshuis ging failliet en hij vluchtte in 1603 heimelijk naar
Frankrijk, waar hij vermoedelijk na 1609 is overleden.
Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata, deel IV, cat.nr 673.
7. Uittreksel uit de notulen van de Synode van de Eglises Walonnes (Waalse kerken) in
de Nederlandse provincies, 1696.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 80.
VITRINE 6
Lutheranen en Salzburgse vluchtelingen
Lutheranen (protestanten uit de Duitstalige gebieden) werden door de heersende
Rooms-katholieke kerk vervolgd en moesten vluchten. Na de val van Antwerpen in 1585
trokken vele Lutheranen naar de Noordelijke Nederlanden, met name naar Amsterdam. Een
klein deel vestigde zich in Zeeland, vooral in Middelburg. In hun nieuwe woonplaatsen
stichtten de lutheranen hun eigen gemeenten.
Een aparte groep vluchtende lutheranen kwam uit het bisdom Salzburg in Oostenrijk. Zij
werden in 1732 door de Salzburgse bisschop gedwongen te emigreren. Met steun van
Nederlandse lutheranen trokken grote groepen Salzburgers naar de Nederlanden. Een groep
vluchtelingen uit de plaats Ulm vond onderdak in Middelburg, Veere en Vlissingen. Deze
lutheranen sloten zich aan bij de reeds bestaande Lutherse gemeenten. Een andere groep,
uit Dürnberg, kwam na een barre winterse tocht in Zeeuws-Vlaanderen aan. Daar werden ze
onvoldoende opgevangen en moesten in slechte omstandigheden wonen. Sommigen keerden terug.
De blijvers richtten de Lutherse kerk in Groede op.
1. Kopergravure van de verdrijving van de lutheranen uit Salzburg, 1732.
Zeeuws Archief, archief Evangelisch Lutherse Gemeente Groede, inv.nr 193.
2. Lijst van Salzburgse vluchtelingen die zijn ondergebracht in Middelburg en
Vlissingen, 1732.
Zeeuws Archief, archief Familie Schorer, inv.nr 974.
3. Notulenboek van de Evangelisch Lutherse Gemeente te Groede, 1776.
Zeeuws Archief, archief Evangelisch Lutherse Gemeente Groede, inv.nr 1.
4. Voorwaarden waarop de Nederlanden 300 Salzburgse families zullen opnemen, 1732.
Zeeuws Archief, archief Vrije van Sluis, inv.nr 323.
5. Inventaris van de goederen van Salzburgse emigranten, 1734.
Zeeuws Archief, archief Vrije van Sluis, inv.nr 323.
6. Visitatierapport van Salzburgse vluchtelingen, 1733.
Zeeuws Archief, archief Vrije van Sluis, inv.nr 333.
VITRINE 7
Immigratie uit Indonesië
De contacten tussen de Nederlanden en Indonesië dateren uit 1596. In dat jaar
bereikten de eerste Nederlandse koopvaardijschepen de Indonesische archipel. Gaandeweg
kreeg Nederland steeds meer invloed in Indonesië en in de negentiende eeuw werd het
eilandenrijk een kolonie van Nederland. Nederlands-Indië werd in 1942 bezet door Japan.
Alle Europeanen werden naar krijgsgevangen- of interneringskampen overgebracht. Het
Japanse leger capituleerde op 15 augustus 1945. Twee dagen later riepen Soekarno en Hatta
de onafhankelijke Republiek Indonesië uit. Nederland wilde Indonesië echter nog niet
loslaten vanwege de koloniale producten. In 1947 en 1948 vonden vanuit Nederland
zogenaamde politionele acties plaats. Indonesische soldaten van het Koninklijk
Nederlands-Indische Leger (KNIL) vochten aan de zijde van de Nederlandse militairen.
Uiteindelijk tekende Nederland onder internationale druk op 27 december 1949 de
onafhankelijkheid van de Republiek Indonesië.
De dekolonisatie van Indonesië leidde tot een uittocht van verschillende
bevolkingsgroepen. In de periode 1945-1949 keerden veel Nederlanders terug naar Nederland.
Ook veel Indo-europeanen vertrokken naar Nederland. Zij brachten een stukje Indonesië mee
naar Nederland: Indisch eten en invloeden in de muziek (‘Indo-rock’) maken
sindsdien deel uit van de Nederlandse cultuur. Na 1950 kwam een groep van circa 12.000
Molukkers naar Nederland, waarvan de mannen actief waren geweest in het KNIL. In totaal
kwamen in de periode 1945-1957 zo’n 300.000 repatrianten en migranten naar Nederland,
een immigratiegolf van enorme omvang.
1. Stukken afkomstig van Raden Harsono uit Salatiga op het eiland Java in Indonesië.
Hij emigreerde in 1954 naar Nederland en trouwde met Marina van Westen uit Goes, waarmee
hij jarenlang had gecorrespondeerd.
Bruikleen: Familie Harsono-van Westen.
2. Stukken afkomstig van de families Gramberg en Laan die in Jakarta op Java, en de
familie Laan later in Pakan Baru op Sumatra, woonden en werkten. Zij emigreerden in
respectievelijk in 1949 en 1959 naar Nederland.
Bruikleen: Familie Gramberg-Laan.
VITRINE 8
Varen naar de Kaap
Vanaf eind zestiende eeuw voeren de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie
(VOC) langs Kaap de Goede Hoop richting de Oost. Op de Kaap richtte de VOC in 1651 een
verversingspost en ziekenboeg in, waar graan, groente en fruit werden verbouwd, vee
gehouden en de zieken werden verpleegd. Boerengezinnen uit de Nederlanden vestigden zich
op Kaap de Goede Hoop om daar plantages op te zetten. Regelmatig bleven ook opvarenden van
VOC-schepen achter en vestigden zich op de Kaap.
Dat deed ook de stamvader van de voormalige Zuid-Afrikaanse president Frederik Willem
de Klerk. De 16-jarige Abraham de Clerck, zoon van smid Pieter de Clerck (overleden 1687)
uit Serooskerke (Walcheren), monsterde, samen met zijn 14-jarige broertje Berent, in 1688
als matrozen aan bij het VOC-schip Oosterland. Zijn moeder, Sara Couchet, zijn
zusje Jannetje (11 jaar) en broertje Joos (9 jaar) gingen mee op dit schip als passagiers.
Abraham en zijn familie vestigden zich op de Kaap. Abraham was de verre voorvader van
oud-president Frederik Willem de Klerk. In 1989 werd Frederik Willem president van
Zuid-Afrika. Na zijn benoeming raakte het hervormingsproces in een stroomversnelling. Hij
besloot in 1990 tot de vrijlating van Nelson Mandela en schafte de meeste apartheidswetten
af. Samen met Mandela kreeg hij in 1993 de Nobelprijs voor de Vrede.
1. Monsterboek van het VOC-schip Oosterland van de Kamer Zeeland van de VOC,
met de inschrijving van Abraham Pietersen de Clercq uit Serooskerke (W), de stamvader van
de Zuid-Afrikaanse familie De Klerk, waarvan voormalig president Frederik Willem de Klerk
afstamt, 1688.
Bruikleen: Nationaal Archief, VOC 1602-1811, inv.nr 12234.
2. Gezicht op Kaap de Goede Hoop aan de kust van Zuid-Afrika, 1775.
Zeeuws Archief, Historisch-topografische atlas Middelburg, inv.nr 357.
3. Lidmatenboek van de Hervormde kerk te Serooskerke (W), met de uitschrijving van
Sara Couchet die met haar kinderen "nae de Kaep" vertrok, 1688.
Zeeuws Archief, archief Hervormde Gemeente te Serooskerke, inv.nr 30.
VITRINE 9
Voor de handel naar Suriname
Al rond 1600 waren Zeeuwen te vinden in Suriname. Ze hadden lange tochten gemaakt om
handel te drijven aan de kust van Zuid-Amerika. Ook de veelbesproken goud- en zilvermijnen
hadden de Zeeuwen zover gekregen de reis over de grote plas te wagen. Maar in de praktijk
waren de Zeeuwen vooral als handelaren actief. De kolonisatie van Suriname was
aanvankelijk een puur Zeeuwse aangelegenheid. Maar Suriname bleek een dure kolonie in
onderhoud (kosten van onder meer bestuur en militaire bezetting) en de Zeeuwen verkochten
in 1682 de rechten op dit gebied aan de West-Indische Compagnie (WIC). De WIC wilde dat
Nederlandse kolonisten zich in Suriname zouden vestigen en zodoende de handel zouden
vergroten. In 1683 werd een gouverneur aangesteld die ervoor moest zorgen dat de zaken
gladjes zouden verlopen. Deze kwam uit een Zeeuws geslacht: Cornelis van Aerssen van
Sommelsdijkck. In de loop der tijden hebben zich steeds Zeeuwen in Suriname gevestigd. Dat
deden ook de twee broers Arthur en Piet Dumoleijn uit Kloosterzande. Zij hadden daar een
bierbrouwerij, maar na de Tweede Wereldoorlog gingen de zaken steeds slechter. De broers
besloten een bierbrouwerij in Suriname op te zetten. Financieel gesteund door de
Amstelbrouwerij gingen de broers in 1954 in Paramaribo aan de slag. Korte tijd later had
hun brouwerij Parbo al 75% (momenteel zo’n 90%) van de Surinaamse biermarkt in zijn
bezit. De broers hebben nooit spijt gehad van hun emigratie naar Suriname.
1. Uittreksels over de geschiedenis van Suriname als Zeeuwse kolonie, 18de eeuw.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 51d.
2. Balans van de lasten en baten van de kolonie Suriname, 1682.
Zeeuws Archief, verzameling Handschriften I, inv.nr 1626.
3. Reglement van de Sociëteit ter navigatie op Essequebo en annexe rivieren,
opgericht te Middelburg, 1771.
Zeeuws Archief, verzameling Verheije van Citters, inv.nr 51d.
4. C.A.O. tussen de Surinaamse Brouwerij N.V. en de Surinaamse Brouwerij werknemers
organisatie, 1990-1991; jubileumglas Parbo bier, 1964; viltje ‘A.D. Quelle’,
vóór 1935, Brouwerij Kloosterzande; viltje ‘Cheerio met Parbo’, Suriname,
circa 1950.
Bruikleen: E. Hageman te Middelburg.
TELEVISIE
Op zoek naar een beter bestaan in Brazilië
Tijdens de grote emigratiegolf in het midden van de negentiende eeuw was ook Brazilië
één van de landen waar Zeeuwen heen trokken op zoek naar een nieuw en vooral beter
bestaan. Brazilië was, na de afschaffing van de slavenhandel, naarstig op zoek naar
nieuwe arbeidskrachten. Met beloftes zoals ‘gratis stukken land’ lokte de
Braziliaanse regering tussen 1858 en 1862 504 West-Zeeuws-Vlamingen over de grote oceaan.
Het waren vooral ‘minvermogenden’ en ‘armlastigen’ die de stap
waagden, want ze hadden toch niets te verliezen. Ze werden op het Zeeuws platteland
benaderd door zogenaamde ronselaars van onder andere een Antwerpse
scheepvaartmaatschappij. Onder erbarmelijke omstandigheden kwamen ze via de haven van
Antwerpen in het oerwoud van Brazilië terecht.
Een deel van de West-Zeeuws-Vlamingen vestigde zich in het district Holanda. Zij
werkten eerst bij grootgrondbezitters waar ze van slaven de landbouwtechnieken leerden.
Later verbouwden ze op hun eigen stuk grond maniok, bonen, koffie en bananen. De productie
was nauwelijks voldoende om in hun onderhoud te kunnen voorzien. De Zeeuwen waren niet in
staat zich te ontworstelen aan hun armoede. Ook hun nakomelingen kunnen zich slechts
moeizaam staande houden. Hun kinderen trekken tegenwoordig weg om hun geluk elders te
beproeven.
Video: Holanda, Zeeuwen in Brazilië. Schoondijke, Stichting Zeebra, 1989. 23
minuten, kleur.
Bruikleen: Zeeuwse Bibliotheek/Zeeuws Documentatiecentrum te Middelburg.
VITRINE 10
Landverhuizers naar Amerika
Rond 1845 waren de economische, sociale en religieuze omstandigheden in Nederland voor
vooral landbouwers alles behalve rooskleurig: aardappelziektes, dalende prijzen voor
landbouwproducten en daarnaast hoge kindersterfte, slechte hygiënische omstandigheden,
hoge belastingen en weinig hoop op een betere levensstandaard. Zij wilden ergens anders
heen om een beter bestaan op te bouwen. Ook de godsdienstige achterstelling van de
Afgescheidenen (deze hadden zich in 1834 afgescheiden van de Hervormde Kerk) was een
belangrijke reden voor emigratie. In die tijd was Amerika hèt emigratieland bij uitstek.
Het aandeel Zeeuwen dat naar het beloofde land Amerika vertrok, was groot. 21% (13.000)
van alle Nederlanders die tussen 1831 en 1877 naar Amerika gingen, kwamen voornamelijk uit
Duiveland, West-Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Beveland.
1. Stukken afkomstig van de familie Reijerse uit Zuid-Beveland, die begin 20ste eeuw
naar Grand Rapids Michigan en Kalamaroo in Noord-Amerika emigreerde.
Bruikleen: Familie Nuijten.
2. Stukken betreffende de familie Aerts-Boddaert uit Zeeuws-Vlaanderen, die begin
20ste eeuw naar Michigan en later Mishawaka Indiana in Noord-Amerika emigreerde.
Bruikleen: Familie Van Immerseel.
VITRINE BIJ DE RECEPTIE
Van Zeeland naar Zeeland
Onder leiding van een dominee en een rijke boer uit Borssele op Zuid-Beveland
emigreerden drie groepen Zeeuwse gereformeerden in 1847 naar Noord-Amerika. Twee groepen
vertrokken vanuit Antwerpen; één groep vanuit Rotterdam. De landverhuizers trokken naar
Michigan, waar ze een dorp stichtten dat de naam Zeeland kreeg. Dankzij het enorme
vermogen van de Borsselse boer Jannes van de Luijster waren de kolonisten in staat een
begin te maken met de opbouw van een nieuw bestaan. In het begin werd in Zeeland volop
Zeeuws gesproken en ook de Zeeuwse klederdracht werd gedragen. Het dorp en de bevolking
groeide gestaag. Tussen 1850 en 1880 steeg de bevolking van 885 naar 2.715 personen.
Zeeland ontwikkelde zich in de loop der tijd tot een bloeiende gemeente.
1. De pioniers (foto 1887) die het dorp Zeeland (Michigan) in 1847 stichtten: 1.
Bernend J. Veneklaasen, 2. Frank Hornstra, 3. Cornelius van Loo, 4. Albert Riddering, 5.
John W. Goozen, 6. Jan den Herder, 7. Jan van Eenennaam, 8. John P. de Pree, 9. Joseph
Weststrate, 10. Peter Huyser, 11. Jan Huizenga, 12. Govert Keppel, 13. Jacob den Herder,
14. Ds. Johannes van der Meulen, 15. Albert Huizenga, 16. Hubregt van Noorden, 17. Huibert
Keppel, 18. Melle van den Bosch, 19. Jacob de Feyter, 20. Hendrik de Kruif, 21. Otto
Yntema, 22. Hendrik Pyl, 23. Albert Lansing.
2. Kaartje van Michigan (V.S.), met onder meer het dorp Zeeland.
3. De stichters van Zeeland (Michigan) waren zeer religieus. Hun bagage bevatte
ongetwijfeld een bijbel.
Colofon
In opdracht van: Zeeuws Archief
Onderzoek, samenstelling en tentoonstellingsbouw: Ingrid Leeftink-Meijer en Anneke van
Waarden-Koets
Rekwisieten: A.W.P. Rekwisieten, Ad Petiet te Middelburg
Teksten: Zeeuws Archief en Marco Evenhuis te Oost-Souburg
Verlichting: Lichtland Verlichting te Middelburg
Vormgeving: Decreet, Ramon de Nennie te Middelburg
De tentoonstelling kwam mede tot stand door medewerking van:
Antiquair In de Bolle Baaf te Middelburg
Conversion te Vlissingen
Drukkerij Verhage en Zn. te Middelburg
F. van de Water te Kapelle
H. Doets te Middelburg
Indigo Kunstschilder en Lijstmakerij te Middelburg
Prografici te Goes
Videoproducties Kobro te Vlissingen
Bruikleengevers:
De families Gramberg-Laan, Hageman, Harsono-Van Westen, Van Immerseel
en Nuyten
Gemeentearchief te Rotterdam
HAL Investments BV te Rottterdam
Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen te Middelburg
Meertens Instituut te Amsterdam
Nationaal Archief te Den Haag
Roosevelt Study Center te Middelburg
Stichting Genealogisch Centrum Zeeland te Middelburg
Zeeuws Maritiem MuZEEum te Vlissingen
Met dank aan:
De medewerkers van het Zeeuws Archief
|
|